Uluslararası 18. Kentsel Tasarım ve Uygulamalar Sempozyumu
Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi
Mimarlık Fakültesi – Şehir ve Bölge Planlama Bölümü
Kentsel Tasarım Bilim Dalı
MEKÂNSAL GELİŞME STRATEJİLERİ VE KENTSEL PROJELER
28- 29 Mayıs 2007
MSGSÜ Oditoryumu – Fındıklı – İstanbul
KENTSEL TASARIMIN KENT PLANLAMA SÜRECİNDEKİ YERİ VE DİSİPLİNLERARASI İŞBİRLİĞİ: İSTANBUL ATAKÖY-AVCILAR KIYI KESİMİ DÜZENLEME PROJESİ ÖRNEĞİ
Doç.Dr. Mehmet TUNÇER[1]
Şehir ve Bölge Yüksek Plancısı (ODTÜ)
Kamu Yönetimi ve Siyaset Bilimi Doktoru (AÜ. SBF)
Mehmet Nazım ÖZER[2]
Yüksek Şehir Plancısı (Gazi Üniv.)
mnazimozer@gmail.com
www.mnazimozer.com
Özet
Kentsel tasarım, birçok disiplinin bilgi ve birikiminden yararlanan bir uzmanlık dalıdır. Bilim ve teknoloji alanında yaşanan gelişmeler farklı disiplinlerin ve uzmanlık alanlarının doğmasına neden olmuştur. Ancak bu uzmanlık alanları ve disiplinlerin oluşması birçok meslek dalı tarafından dışlanmış ve bir mesleki yetki tartışmasına dönüşmüştür. Kentsel tasarım da bu uzmanlık alanlarından bir tanesidir.
Son yıllarda ülkemizde kentsel tasarımın, bir proje elde etme aracı olarak kullanımı yoğunlaşmıştır. Yerel yönetimlerin kentsel projeler elde etme, sorun çözme amaçlı uygulamalarında sıkça kentsel tasarım kullanılmaktadır. Ancak kentsel tasarım, ülkemizdeki kent planlama eylemini biçimlendiren ve yasal çerçeveyi oluşturan teknik ve hukuksal belgelerde tanımlanmamaktadır. Bu da kentsel tasarım uygulamalarının niteliğini olumsuz etkilemektedir.
Çağdaş, yaşanabilir, sağlıklı, nitelikli fiziksel çevrelerin oluşturulabilmesi için planlama sistemi yeniden tanımlanmalı ve bu sistemin içerisinde kentsel tasarım eyleminin yeri ile niteliğinin belirtilmesi gerekmektedir. Kentsel tasarım, gelecek için çevrenin ortaklaşa tasarlanması, düzenlenmesi ve birlikte yönetme fikrinin en önemli aşaması olarak görülmelidir. (Sertaç, 2004) Bu tanımlama yapılırken kent geliştirme sürecinin en önemli aşamaları kent planlama ve kentsel tasarım eylemleridir.
Bu çalışmada; günümüzde ülkedeki kent planlama ve geliştirme süreçlerinde kentsel tasarımın taşıyıcı rolü vurgulanmaya çalışılacaktır. Ayrıca, Türkiye’deki deneyimler ile yurt dışındaki tasarımcıların deneyimlerinin çakıştığı bir örnek üzerinden değerlendirme ve irdeleme yapılacaktır.
Örnek olarak, 1997–2006 yılları arasında İstanbul Büyükşehir Belediyesine farklı yükleniciler tarafından hazırlanan Ataköy-Avcılar Arası Sahil Düzenleme Projesi kapsamında, disiplinler arası çalışmalar değerlendirilecek ve özellikle Küçükçekmece İç Ve Dış Kumsal Düzenleme Projesi örneğinde iki farklı proje üzerinde karşılaştırma yapılacaktır.
Giriş
Planlama sistematiğinde; sadece imar planlama sisteminin kentlere ve kentlilere iyi yaşam kalitesini vermesinin mümkün olmadığı ülkemizdeki uygulamalarda görülmektedir. Bu bağlamda yeni kentsel yaşam kalitesini elde etmede, kentsel alanların çözümlenmesinde yeni bir araç olarak kentsel tasarım tanımlanmaktadır. (Çubuk, 1999) Özellikle 80’li yıllardan sonra bir meslek ve disiplin olarak ortaya çıkan kentsel tasarım olgusunun Türkiye’deki yeri çeşitli çevrelerce (odalar, yasalar, akademik) tartışılmaktadır. Bu aşamada kentsel tasarım kavramının ne olduğunu tanımlayabilmek için önce kent planlama süreci yaklaşımlarının irdelenmesi yerinde olacaktır.
Türkiye'deki planlama sistemini oluşturan yasalar ve yönetmelikler incelendiğinde; planlama sisteminin kapsamlı planlama yaklaşımına dayandırıldığını belirtebiliriz. Ancak İmar Kanunu ve ilgili Yönetmelikleri uyarınca hazırlanan imar planları, kentsel arsanın spekülatif değeri ve üzerindeki fiziki yapılaşma haklarına indirgendiği için, kentsel mekanların çarpık yapılaşma, betonlaşma, düzensiz yapılaşma gibi sıfatlarla tanımlanmasına ve kimliklerini yitirmesine neden olmuştur.
II.Dünya Savaşı sonrası değişen yeni dünya düzeni sonucunda kent planlama karar ve uygulamalarında köklü gelişimler olmuştur. Uzun süreçler içeren klasik imar planları (Kapsamlı planlama yaklaşımı)[3], yerini, geleceğin belli bir dönemindeki verileri doğrultusunda statik, katı ve kesin planlama kararları üretmek yerine denetim ve uygulamalarda toplumun dinamiklerine kolayca uyabilecek ve hızla üretilebilecek yapısal planı (Yapısal planlama yaklaşımı)[4] hazırlanması sürecine bırakmıştır. (Gürel, 1993)
Bugün batı ülkelerinde kent planlama alanında[5]; gerek bilgi birikimindeki ve bilgi teknolojisindeki girişimleri kullanmak, diğer meslek disiplinleri ile disiplinler arası çalışmalar yapabilmek, planlamayı teorik temellere oturtmak ve tartışmak, mesleğin meşruiyetini güçlendirmek ve daha güvenilir bir temele ulaşabilmek üzere alt uzmanlıklar[6] şekillenmektedir. (Çelik, 2003)
Kentsel Tasarım, batıdaki bu alt uzmanlık dallarından birisidir. Ve görüldüğü gibi kentsel tasarım kent planlamanın bir alt uzmanlık alanı olarak ortaya çıkmaktadır. Fakat kentsel tasarımın sosyal, ekonomik, kültürel, psikolojik, ekolojik, estetik ve yasal öğelerin etkileşimini dikkate alarak, kentsel mekanın yaşam kalitesini geliştirmeye dönük bir uzmanlık alanı olduğu unutulmamalıdır. (Çubuk, 1997) Kentsel tasarım kent planlama, mimarlık, peyzaj mimarlığı disiplinlerinin ilgilendiği temel disiplinlerdir.
Kentsel Tasarım Uygulamaları ve Yasal Dayanağı
Hızlı ve düzensiz kentleşme sonucunda ekonomik yaklaşımların ve toplumun yapısının değiştiği bu dönemde, doğal çevre üzerinde (tarım alanları, orman alanları, su kaynakları, ...) ve tarihi çevre üzerinde (kentsel sit alanları, arkeolojik ve tarihsel alanlar) aşırı talep sonucunda büyük bir baskı oluşmuştur. Bu baskılarla, ilgili yasalar ve yetki dağınıklığı birleşince, kentsel mekanlarda daha fazla yozlaşma, taşlaşma ve uyumsuz yapılaşma oluşmaya başlamıştır. Mevcut planlama ve tasarım sistemi ise bu değişim baskısını karşılayamamakta ve kentsel mekanda bir kaos yaratmaktadır. Bu kaos, ister olumlu, ister olumsuz olarak tanımlansın kentlerin kimliğinde önemli bir değişime neden olmaktadır.
Ülkemizde İmar Hukuku kapsamında yapılan uygulamaların başarılı olamadığı bilinmektedir. Bunun için kanunların imar anlayışından, kent planlama veya şehircilik anlayışına geçmesi gerekmektedir. Böyle bir sistemde kentsel yaşam çevremizin yapılaşmasında yeni bir disiplinin uygulanması gerekmekte olup, kentsel ve mimari düzenin yaratılmasında kentsel tasarımdan yararlanmak mümkündür. (Çubuk, 1999, 25) Bu nedenlerle plan kademelenmesi içinde sürecin önemli bir parçası olarak kentsel tasarım disiplinin de yer alması gerekmektedir.
Türkiye’deki kent planlama eylemini biçimlendiren ve yasal çerçeveyi oluşturan 3194 sayılı İmar Kanunu ve ilgili yönetmeliklerinde kentsel tasarımın tanımı yapılmamıştır. Yani kent planlama süreci içinde kentsel tasarımın hangi ölçekte, hangi aşamada ve nitelikte yapılacağı bir hukuksal belgeye bağlanmamıştır. Buna karşın Organize Sanayi Alanları, Toplu Konut Alanları, açık ve yeşil alanlar gibi tek işlevli büyük mekanlar ile kent merkezi gibi karmaşık sorunların ve fonksiyonların bulunduğu küçük mekanların kentsel projeleri, yarışmalar yada ihale yöntemleriyle kentsel tasarım teknikleri kullanılarak elde edilmektedir. Bu tür uygulamaların çokluğu, planlama ve tasarım kültürüne katkısı bakımından önemlidir. Ancak elde edilen kentsel tasarım projeleri, yasal bir belge olan imar planı tekniğine dönüştürülmemektedir. Kentsel tasarım rehberleri imar yönetmeliklerine ve imar planı notlarına dönüştürülemediğinden uygulamalarda başarısızlıkların ortaya çıkması doğaldır.
Kentsel tasarımın disiplinler arası bir ekip çalışması olması gerekmektedir. Özellikle son dönem kentsel tasarım yarışmalarında ekip içerisinde kent plancısı, mimar ve peyzaj mimarı bulunma zorunluluğu Ekip üyelerinin farklı disiplinlerden oluşma zorunluluğu, kentsel tasarım projelerinin zengin, dinamik ve yaratıcı olmasını sağlamaktadır (Sertaç, 2005).
Kentsel Tasarım Kavramı
Kent planlaması uzun vadeli bir süreç olarak görülmelidir. Kentsel mekanı düzenleme yöntemleri ve araçları; bir yerleşmenin tarihini içine alan ülkesel ve bölgesel politikalar ve amaçlar doğrultusunda nüfus, işgücü, konut, sanayi, ticaret, sosyal hizmetler gibi fonksiyonların geleceğe yönelik mekana yansımasında bir rehber, yol gösteren belli bir esneklikte bir çerçeve (yapısal) plan şeması (üst ölçekli plan) olarak görülmelidir. Ayrıca bu araçlar sorunlu, problemli alanlara müdahale ederek öncelikli alan, özel ilgi odağı ve eylem alanlarının (alt ölçekli plan) belirlenerek çözümlenmesini ve denetlenmesini de içermelidir (yapısal planlama yaklaşımı).
Kentsel tasarım çalışma alanının yeni bir uzmanlık alanı olarak ortaya çıkması Reyner Baham’ın 1960‘lı yıllardaki notlarında; mimarlık ve planlama disiplinleri arasındaki mil karelik alan boşluğunu belirleyerek bunu doldurmak için yeni bir uzmanlığa ihtiyaç olduğunu belirtmesiyle olmuştur. (Ayataç,1999) Günümüzde ise kentsel tasarımın en yaygın tanımlaması da bu doğrultudadır. Kentsel tasarım her üç disiplin arasında gerek içerik, gerekse ölçek açısından bir geçiş olarak tanımlanmaktadır.
Kentsel tasarım mekanın organizasyonu olduğu için tasarım disiplini diyebileceğimiz kent planlama, peyzaj mimarlığı ve mimarlık dalları ile ilişkisi yoğundur. İlgili bu üç disiplin kentsel tasarımı farklı yaklaşımlarla tanımlar; peyzaj mimarları, kentsel tasarımı binalar dışında kalan çevrenin tasarlanması, kent görünümü, kısaca peyzaj olarak tanımlarken, mimarlar da (Mimarlar Odası kentsel tasarım hizmetleri ücret şartnamesinde) kentsel tasarıma büyük ölçekli mimarlık uygulaması olarak yaklaşmaktadır. Kent plancıları ise kentsel tasarımı kentin planlamaya ilişkin detaylarını çözümleme, estetik ile ilgili düşünülen konuların saptandığı bir süreç olarak görmektedirler. (Ayataç,1999)
Mimarlık, Peyzaj Mimarlığı, Mühendislik, Kentsel Tasarım Projeleri, Şehir Ve Bölge Planlama Ve Güzel Sanat Eserleri Yarışmaları Yönetmeliğinin Yarışma Türleri balıklı 7 maddesinde Kentsel tasarım proje yarışmaları: “Stratejik planlarla uygulama önceliği belirlenmiş kamusal alanlarda, kent kimliğini belirleyici, kentin doğal, kültürel, tarihi ve sosyal özellikleri ile kullanımları açısından önem taşıyan kesimleri için özel uygulama ayrıntıları içerecek biçimde hazırlanan plan ve projeler ile üst ölçekte kimlik-imaj çalışması, orta ölçekte yapı ve çevresinin bütüncül bir anlayışla tasarlanmasını amaçlayan kitle-açık alan düzenleme çalışması, alt ölçeklerde ise kitlelerarası boşlukların çevresel tasarımını içeren yarışmalardır. Ayrıca bu yarışmalar, olabilirlik, yaşanabilirlik, sürdürülebilirlik, maliyet analizi konularında da stratejiler geliştirmelidir.”
İlgili disiplinlerin kentsel tasarımın kendilerince en uygun tanımlamalarını kabul ettirmek için karşılıklı mücadeleye giriştikleri ve uzmanlık sınırlarıyla ilgili sürekli anlaşmazlıklarının olduğu bilinmektedir. Belirlenen bu yaklaşımların bir bütünlük içerisinde doğrulukları olduğu kabul edilebilir. Kentsel tasarımın çok değişkenli bir disiplin olması tanımında da farklılıkları ortaya koymaktadır. Bu tartışmalara girmek yerine kentsel tasarımdan beklenilenlerin ne olduğunun ortaya konulması daha uygun olacaktır.
İstanbul’da yapılan Habitat II Toplantısının temel sonucu yaşanabilir kentsel mekanların üretilmesidir. Bu bağlamda Günay, (1997, 56) kentsel tasarım eyleminin tanımlanmasını şu şekilde yapmıştır.
· Yaşanabilir kentin biyofizik çevresi (ya da kentin ekolojik dengesinin kurulması),
· Yaşanabilir kentin sosyo-psikolojik çevresi (sosyal yaşamın parçaları olan yer’lerin ortak yaşam, güven duygularının, kentlerin anlamının, imgelerinin, karakterinin ve kimliğinin korunması),
· Yaşanabilir kentin mimarlık, estetik çevresi (kentsel tasarım kütle-mekan-biçim ilişkilerinin kurgulanarak görsel değerlere, estetik kaygılara, tarihsel değerlerine göre yorumlanması)
· Yaşanabilir kentin üretim süreci (kentsel tasarım, belirlenen kriterlerin istenilen düzeyde tutulması zorunluluğu nedeniyle kenti inşa etme süreci olarak düşünülmelidir.)
Tanımı, amacı, hedefi yukarıda belirlenen kentsel tasarım; fiziki mekanın biçimsel organizasyonu yanında toplumsal bileşenleri katarak anlamlı mekanlar yaratmaktadır. Tekeli (1993:57-58) bu amaçla bir kentsel tasarımın gerçekleştirmesi gereken kaliteleri, değerleri yada kentsel tasarım projesinin iç dinamiklerini
yedi kriter altında sıralamaktadır. Bunlar:
· Yaşanabilirlik (insanların yaşamını ve faaliyetlerini sürdüreceği kentsel mekanlarda yaşam kalitesinin sağlanması),
· İşlevine uygunluk (insan ölçeğine, kültürel davranışına, kent içindeki konumuna göre düzenlemeler),
· Kolayca okunurluk (insanın mekanı algılamasını kolayca öğrenebilmesi),
· Görsel doyum sağlamak (mekan ölçeği, oranları, renkleri, dokusu vs. ögelerin estetik değerleri karşılaması)
· Çağrısal algılama yoluyla anlam yüklemiş olmak (kentsel tasarımla mekanın yer niteliğine ulaşarak yer kimlik kazandırılması ve bunun yanında algılamayla ona anlam yüklenmesi)
· Özel ve kamu denetiminde olan mekanlar dengesi (kenti kullananların faaliyetlerinin kamusal alanlarda görsel ve simgesel değerlere ulaşabilmesi)
· Gerçekleştirilebilirlik (tasarım ürününün belli bir yaşam kalitesini sağlayacak şekilde alt ve üst yapıların yapılmasında kapital ve uygulamasının sağlanabilmesi)
Kentsel tasarımı yapılabilir kılmak için tüm yukarıda sıraladığımız kuramsal çerçevelerin ve planın gerçekleşmesi için gerekli finans mekanizması yanında uygulama araçlarına da ihtiyaç vardır. Kentsel tasarım eyleminin dört ana çıktısı vardır. Bunlar: Politikalar, Planlar, Programlar ve Rehberlerdir[7].
Genellikle ve bireysel olarak kentsel tasarımcı, sorunların çözümünde Lang’in belirttiği şu bakış açılarına sahip olmalıdır:
· Sosyal, ekonomik, kültürel ve uzlaştırıcı güç olarak kentsel tasarımcı kent planlama bakış açısı,
· İmge yaratıcı ve artist olarak kentsel tasarımcı mimari bakış açısı,
· Uygulamalı ekolojist olarak kentsel tasarımcı peyzaj mimarlığı bakış açısı ve
· Altyapı tasarımcısı olarak kentsel tasarımcı mühendislik bakış açısı. (Karaman,1999, s. 236)
İzlendiği gibi bu uzman profiline sahip kentsel tasarımcı nasıl yetiştirilebilir? K. Lynch kentsel tasarımın nasıl öğretileceği üzerinde düşünerek üç temel becerinin zorunlu olarak verilmesi gerektiğini belirtmektedir. Bunlar;
· İnsan, mekan ve olaylar arasındaki ilişkiyi ve bunları düzenleyen kurumları anlayabilen keskin bir görüş ve kavrayış becerisi,
· Kent tasarımı teorisine, tekniklerine ve değer sistemine ilişkin sağlıklı bilgilenme,
· İletişim, öğrenme ve ifade etme heves ve yeteneği
şeklinde sıralanabilir. (Şanlı, 1991)
Kaynakça
AYATAÇ, H.K. 1999, “Gerçek Kent Tasarımcısı Kimdir?”, 1. Ulusal Kentsel Tasarım Kongresi; Kentsel Tasarım: Bir Tasarımlar Bütünü, MSÜ Mim.Fak. Yayını, ss. 250-257, İstanbul.
ÇELİK, H.M., 2003, “Türk Kent Planlama Sisteminin Dünya Planlama Teorisindeki yeri ve Açmazları”, Planlama Dergisi 2003/4 Sayı 26, Şehir Plancıları Odası Yayını, ss. 93-105, Ankara.
ÇUBUK, M, 1997, “Kentsel Tasarım Formasyonu ve Eğitimi Sunuş Bidirisi ve Sonuç Metni”, VIII. Kentsel Tasarım ve Uygulamalar Sempozyumu 15-16 Mayıs 1997, MSÜ Mim. Fak. Yayını, İstanbul.
ÇUBUK, M., 1999, İmar Mevzuatından Şehircilik Mevzuatına Türk Şehirciliğine Sistematik Bir Yaklaşım Denemesi, MSÜ Şehir ve Bölge Planlama Bölümü Yayını, İstanbul.
GÜNAY, B, 1997, “Kentsel Tasarım Kültürü ve Yaratıcılığın Sınırları”, Planlama Dergisi 97/2, Şehir Plancıları Odası Yayını, ss. 54-61, Ankara.
GÜREL, S, 1997, “Kentsel Tasarım Eğitiminin Dünü-Bügünü-Yarını”, Planlama Dergisi 97/2, Şehir Plancıları Odası Yayını, ss. 4-5, Ankara.
KARAMAN, A, 1999, “Bir Disiplin ve Meslek Olarak Kentsel Tasarımın Yeri, Konumu ve İçeriği”, 1. Ulusal Kentsel Tasarım Kongresi; Kentsel Tasarım: Bir Tasarımlar Bütünü 26-28 Mayıs 1999, MSÜ Mim.Fak. Yayını, ss. 234-239, İstanbul.
TEKELİ, İ, 1994, “Bir Kentsel Tasarım Kuramının Geliştirilmesi Üzerine Düşünceler”, Kent, Planlama, Politika, Sanat, ODTÜ Mim.Fak.Yayını, ss. 591-610, Ankara.
KÜÇÜKÇEKMECE DIŞ KUMSAL DOĞA PARKI PROJESİ
UTTA (1998) projesi /Ken YEANG (2006) projesi (www.arkitera.com)
MVRDV(2006) projesi (www.arkitera.com) Ken KUMA (2006) projesi (www.arkitera.com)
[1] Gazi Üniv., MMF Şehir ve Bölge Planlama Bölümü ve Ankara Üniv., Sosyal Çevre Bilim Dalı Öğretim Görevlisi.
[2] Gazi Üniv., MMF Şehir ve Bölge Planlama Bölümü Öğretim Görevlisi.
[3] Kapsamlı planlama, batıda, 19. Yüzyılın ilk yarısında kentsel mekanın biçimlenmesinde etkili olmuştur. Kapsamlı planlama yaklaşımında amaç, öncelikle kentin bölge içindeki yerinin tanımlaması, sosyal, ekonomik ve fiziki yapısını anlamaya çalışan "analiz" ve "araştırma"ya dayanan bir Nazım Plan üretilerek kent makro formunun denetlenmesi ve bu plana dayalı olarak tüm kentin uygulama planlarının hazırlanması şeklindedir. Çelik (2003) kapsamlı planı, toplumun fiziksel gelişimine yönelik politikalarda rehberlik yapacak, yerel yönetim karar vericileri için hazırlanmış bir kamu belgesi olarak tanımlamaktadır.
[4] Yapısal planlama yaklaşımı, fiziki bir düzenlemeden çok sosyo ekonomik verilerin değerlendirildiği alternatifli gelişme politikalarını belirleyen yazılı rapor ve ana şemadan oluşan ve bu doğrultuda eyleme dönük yenileme, koruma ve sağlıklaştırma projelerinin üretildiği ve uygulaması için gerekli örgütlenme ve finans modellerinin düşünüldüğü kentsel projeler yaratmıştır. Stratejik plan olarak da adlandırılan yapısal planlama batı toplumlarında planlama mevzuatının temelini oluşturmaktadır.
[5] Dünyadaki kent planlama anlayışında, katılımcı, belli bilimsel temellere dayanan matematiksel modellerin kullanıldığı, bilgiye ulaşmada teknolojilerin kullanımı, alternatif seçeneklerin üretilmesi, estetik, mekan kalitesinin ön plana alındığı ve toplumla birlikte yaşayan, üretilen, dinamik bir planlama yaklaşımı benimsenmektedir
[6] Batıdaki bu alt uzmanlık dallarından bazıları şunlardır: ulaşım ve altyapı planlaması, çevre planlama, bölge planlama, sosyal planlama, ekonomik planlama, konut planlaması, kent merkezi planlaması, kentsel tasarım … vb.
[7] Kentsel tasarım projelerinin en önemli aracı tasarım rehberleridir. Rehberler, belirli bir yöre için geçerli olacak tüm standartlar, yöntem ve teknikleri açıklayıcı ve yönlendirici kararlardır. Bu kararların imar planları raporundaki plan notları ve kararlarından farkı üçüncü boyut mimari karakter, detay, malzeme ve ulaşım gibi konuların yer almasıdır.
8 Ocak 2008 Salı
XV. – XVIII. YÜZYILLARDA, İÇ ve DIŞ SAVAŞLARIN ŞEHİRSEL YAPIYA ETKİLERİ
XV. – XVIII. YÜZYILLARDA, İÇ ve DIŞ SAVAŞLARIN ŞEHİRSEL YAPIYA ETKİLERİ
Doç. Dr. Mehmet Tunçer
21 yaşında bir hükümdar olan Fatih Sultan Mehmed’in 1453 yılında İstanbul’u fethetmesi ile, birçok tarihçiye göre Ortaçağ son bulmuş ve Yeniçağ başlamıştır. Bu tarih aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu’nun “Yükselme Dönemi” nin başlangıcı olarak da anılır.
Fatih’in İstanbul’u fethi ile sultanlıktan ve “beylikten” padişahlığa ve hakanlığa yükselen II. Mehmed, ileride Arap ülkeleri de imparatorluk sınırı içine alınınca “padişahlık” yanısıra “halifelik” de eklenmek suretiyle çok geniş ülkelerin hükümdarı olmuştur. Bütün Anadolu yarımadası artık tamamen Türklerin ana vatanı niteliğini almış, Balkanlarda da Selanik’in batısındaki Vardar vadilerinden kuzeye, yani, Tuna nehrine ve bunu takiben Karadeniz’e çıkan bir çizginin Anadolu kısmı “RUMELİ” olarak isimlendirilen topraklar, şehir ve kasabalar Osmanlı’nın hükümdarlığı altına girmişti.
Güneydoğu da ise; Şam, Halep, Diyarbakır, Van, Kars, Erzurum çevrelerini içine alarak gelişen Osmanlı artık tüm kurumlarıyla en gelişkin dönemine girmiştir.
XV. yüzyılın son yarısı içinde devletin yüksek yönetimi, vezirlikler başta olmak üzere, ağırlıklı olarak ele geçiren batılı (Hıristiyanlıktan dönme) kişilere geçmişti [1].
Osmanlı ordusu bu dönemde, İmparatorluğun sınırları içine giren ve başlangıçtakinin kat kat geniş olan toprakların bekçiliğini üstlenmiştir. Ege, Marmara ve Rumeli alındıktan sonra buralardaki eski Bizans şehirlerinin Türkleşmesi ve yeni şehirler kurulmasında görülen başarılar, Türk şehir topluluklarının genişlemesinde yeni bir devir açmıştır. Ege yöresinde kurulan beyliklerin başşehir yaptıkları yerler ve Osmanlı eline geçen yerlerdeki şehirler Türk Ahi-esnaf derneklerinin yaptıkları uygulamalar ile karakteristik birer Türk şehri haline gelmişlerdir. İstanbul’un alınmasından sonra; meydana gelen yeni üçlü başşehirler, İstanbul-Bursa-Edirne, Selçuki Türkiyesi Konya-Sivas-Kayseri üçlüsünden farklı olarak, Anadolu şehirlerinin pek çoğunun eski parlaklıklarını kaybettikleri söylenebilir. Zenaat, ticaret ve başka ekonomik gelişmeleri yönünden de ötekilerden çok üstün durum kazanan bu üçlü şehirler, refah bakımından ülkenin her yanının birbirine eşit olmadığının bir göstergesidir.
Anadolu, batıdan doğuya gidildikçe gittikçe daha fakirleşen, ıssızlaşan bölgelere dönüşmüştü. İstanbulun fethinden sonraki elli yıl içinde, Türk şehirleri belli kurallara dayanan uzun ömürlü biçimlerini kazanmışlardır. Ege ve Rumeli’nin fethi ile İmparatorluk şehirlerinin nüfusu en azından ikiye katlanmış olmalıdır. Güçlü ordu ve donanmanın varlığı ile eskiden görülmemiş biçimde sistemli ve kapsamlı bir fetih ve Türkleştirme hareketi kentlerin bünyesinde önemli sayılabilecek değişiklikler oluşturmuş, Cuma Camisi, Bedesten ve Hanların yapımı ile tipik Osmanlı -Türk kenti oluşumu etkin bir şekilde sürdürülmüştür. Osmanlı’nın bu döneminde, “Hünkar Kalesi’nden toplarını şehirlerin üzerine çevirmiş hazır bekleyen dizdar ve onun kale erenleri, şehir subaşısının ases başıları kumandasındaki ases bölükleri, Gazi padişahın en sadık kuvvetlerini ifade eden kızıl börklü sipahiler (timarlı) ile yaya ve müsellemler devlet otoritesini bütün azameti ile ifade ediyorlardı”[2].
1453’den itibaren artık imparatorluk düzeni başlamakta ve yeni dönemin fetihleri, geçen 150 yıldan fazla bir süre içinde odak noktası Konya-Kayseri-Sivas çevresinden, Marmara çevresine kayan ülkenin sosyal ve kültürel etki gücü ulaşabileceği sınırlardan da öteye geçmiştir. Romanya (Tuna nehri kuzeyi), Arnavutluk, bütün Sırbistan, Macaristan, Asya’da Suriye, Irak, Mısır ve bütün Arabistan, Karadeniz’in kuzeyinde Kırım gibi Anadolu için o zamanın taşıma ve haberleşme araçlarına göre çok uzak yerlerin Osmanlı-Türk İmparatorluğu’nun büyük birer bölümlerini oluşturduğu düşünüldüğünde meydana gelen sosyo-kültürel değişikliklerin önemi daha iyi anlaşılmaktadır. Kuzey-Afrika’nın İmparatorluğa bağlanışı, askeri bir fetihten ziyade, Akdeniz Türk korsan denizciliğinin –ki devlet kontrolünde idi- bir başarısı olarak ele alınmalıdır. Osmanlı-Türk deniz hakimiyeti, devlet donanması ile serbest korsan donanmasının Yavuz Sultan Selim ve oğlu Kanuni Süleyman devrinde birleşmeleri ile gerçekleşmiştir.
İmparatorluğa bağlanmış bulunan bu uzak diyarlardaki Osmanlı-Türk siyasi yönetiminin sürdürülmesi için ülke yönetimi aşağıdaki yükümlülükleri üstlenmiştir:
Büyük fetih seferlerinin insan gereksinimini karşılamak,
Savaş ve fetih harcamalarına sürekli ekonomik olarak dayanmak,
Anavatan çevresinden çok uzakta fethedilen yerlerin bekçiliğini yapmak,
yeni alınan ülkelerin uygun yerlerinde koloniler oluşturmak.
Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nun kurulması ve yaşatılması uğrunda ordu yoluyla yapılan çabalar karşılığında, tarım dışı kırsal kitlelere iş ve barınak bulunması zorunlu olmuştur.
Anavatan nüfusunun seyrelmesi, Anadolu’nun ekonomik ve sosyal-siyasi olarak canlılığını yitirmesi gibi tarihi olgularla karşılaşılan zararlar da göz önünde bulundurulmalıdır.
Osmanlı Ordusu’nun yaklaşık onda biri, hıristiyan çocuklardan yetiştirilmiş “Yeniçeri Ocağı” (Hünkar Kuvvetleri)’ndan oluşmaktaydı. Devletin resmi hüviyeti, bir İslam İmparatorluğu olmasına rağmen, gerek askeri ve gerekse diğer sivil görevlerde öteki İslam devletlerinden de hemen hiç faydalanılmamaktaydı.
Kanuni Sultan Süleyman valilere yolladığı fermanlarda eyaletlerdeki devlet görevlerine sadece “Rum Yiğitlerinden” (Anadolu Türklerinden) adam yazıp götürmelerini ve her görev için, bir asil, bir de yedek (mülazım) bulundurmalarını, yerli halka asla iş verilmemesini açık bir şekilde emretmiştir. Rumeli’de Budin, Asya’da Şam, Bağdat, Şehrizur, Afrika’da Kahire, Cezayir gibi anavatandan çok uzak yerlerde bekletilen yeniçeri bölükleri ve diğer “Kale Erenleri” halis Türk ve özellikle Anadolu ahalisinden toplanıp götürülmekteydiler. Bu uzak diyarlara sancakbeyi, beylerbeyi olarak verilenler, görevlerine yollanmadan önce, Anadolu’ya “Kapu Ağaları” nı yollayıp, defter açtırarak, ulufe ile kapı halkı yazdırırlardı.
Fatih Dönemi Osmanlı Ordusu çağın en modern ordularından biri sayılmaktadır. En son icat edilmiş ataşli silahlar ve toplar kullanılmaktadır. İleri bilim ve teknik ile üstün bir ordu ve donanma geliştirilmişti.
1473 tarihinde Osmanlı Ordusunun Akkoyunlular üzerine doğuya sefere çıkmasını fırsat bilen yüz gemiye yakın bir Hıristiyan (Venedik, Papa, Napoli, Rodos) filosu, Uzun Hasan ve Karamanoğlu Kasım bey ile anlaşarak, ülkenin güney kıyılarına yanaşıp, önce Antalya ve sonra İzmir şehirlerini yakıp yıkmışlar, halkı kılıçtan geçirmişlerdi. Karaman kıyılarında sıralanan küçük kaleler birer birer zaptedilmiş, bağ ve bahçeler yakılıp yıkılmıştı.
Mısır Memlük Sultanları, Güneydoğu Anadolu Türkmenlerine buyrukluk etme siyasetlerini yürütmek için Osmanlılarla giriştikleri kavgaya II. Bayazid zamanında hız verdiler ve ülkeye hücum yeri olarak da hep Çukurova’nın Toroslar’dan Karaman Vilayetine açılan yolları seçtiler.
Mısırlılar bu dönemde Osmanlıları yıldırmak için, İçel dağlık bölgesini ve Adana Türkmenlerinin başbuğu olan Ramazanoğullarını kendilerine destek yapmalarına karşılık, Osmanlılar da Kölemenleri güney bölgesine sokmamak yolunda Dulkadiroğulları’na güvenmekteydiler. Bu çatışmalarda, Malatya, kayseri, Kırşehir, Çorum ve Sivas illeri ile Kayseri – Bozok (Yozgat) arasındaki yerleşmelerde kentsel doku harap hale gelmişti. Anadolu sınırları içinde, güneydeki Halep, Urfa, Elbistan, Malatya çevremiz uzun karışıklık yıllarında, Bağdat-Tebriz veya Şam-Kahire yönlerinden gelen zorlamalarla Anadolu’dan ayrılmak istenmiş olsa da Fatih Sultan Mehmed’in büyük başarıları sayesinde eski milli-siyasi birliğine yeniden kavuşmuş bulunan Osmanlı ülkesine dönmek zorunda kalmıştı.
Selçuki düzenliği çöktüğünden beri, anavatan yerine, Mısır’dan gelen siyasi baskılara boyuneğegelen Çukurova ile Halep-Maraş-Divriği çevresinin Osmanlı ülkesine katılmaları, Yavuz Sultan Selim’in 1516’da Memlük hükümeti üzerine açtığı seferde kazanılan büyük başarıların sonuçlarından en önemlisi idi.
Osmanlı İmparatorluğu, bütün Mısır’ı ve Arap Yarımadasını devletin sınırları içine aldıktan sonra, bu kez, Türk toplumunu Arap toplumundan ayırmakta bulunan Güney Anadolu-Suriye sınırları zaman zaman belirsizliğini sürdürerek XX. Yüzyılın ilk yarısına kadar devam etmiştir[3].
Yavuz Selim’in, 1514 nisanında, İstanbul’dan yola koyulmasıyla başlayan ve Ağustos’un sonuna doğru Çaldıran’da Kızılbaş Türkmen ordusunun bozgunu ile biten bu seferde ordu Tebriz’e girmiştir. Ülkenin bütün o bölgesini etkisinde tutan tarihi büyük Erzurum şehri de uzun bir ayrılıktan sonra bu savaş sonrasında doğu bölgesinin merkezi haline gelmiş ve gelişimini sürdürmüştür. Diyarbakır, Selçukiler zamanındaki gibi doğuda gene büyük bir eyalet merkezi halini kazanmıştır. Bundan kısa bir zaman sonra da, Mardin, Urfa, Rakka ve Musul da ele geçerek, Selçukiler devrinin tarihi sınırlarına ulaşılmıştır.
Kanuni Sultan Süleyman’ın önce Tebriz’e ve sonra Bağdat’a girdiği 1534 seferi, doğuda Van, Erciş ve başka küçük yerleşimlerin Osmanlı ülkesine bağlanmasını sağlamıştır. Van ile çevresini Türklere bırakan Türkiye-İran sınırı, geçici bozulmalara rağmen bir daha değişmemiştir.
Yeniçağ’da anavatan toprakları çok büyümüş, devletin sınırları Ege Denizi kıyılarına ve oradan Rumeli’nin ötelerine dayanmış bulunduğundan dolayı, ülkenin batı ile ilişkilerinde sadece siyasi değil ekonomik bağları da gelişmiştir. Bu da özellikle batı ile ekonomik bağlarını sürdüren şehirlerin (Edirne, İstanbul, Bursa, İzmir vd) sosyo-kültürel açıdan olduğu kadar mekansal açıdan da gelişmelerini, han, hamam, bedesten, cami gibi kamusal / yarı kamusal yapılarla bezenmelerine olanak sağlamıştır. Kentlerde Ahi’liğin giderek yerini alan Lonca sisteminin getirdiği örgütlenmelerle, zenaat grupları belirli sokaklarda, hanlarda ve bedestenlerde yoğunlaşarak şehirlerin ticari merkezlerinin gelişimine neden olmuştur.
OSMANLI-TÜRK ŞEHRİ MEKÂNSAL YAPISI TEMEL KARAKTERİSTİKLERİ
Temel biçimlenmesi, 14. ve 16. yüzyıllarda gerçekleşen ve bundan yüz yıl öncesine kadar geleneksel özelliğini koruyan Osmanlı-Türk şehrinde çarşı alanındaki ticaret yapıları; dükkânlar, hanlar ve bedestenden oluşmaktaydı. Bedesten; hemen hemen çarşının en merkezi kesiminde yer alırdı. Çarşının büyüklüğüne göre cami sayısı artar, şehrin en büyük cami ya da camileri çarşıda yoğunlaşan kesimlerin yakınında konumlanırdı[4].
Anadolu'da çok köklü bir ticari yapı geleneği bulunmaktadır. Bu gelenek çağlar boyunca, toplumun yaşantı ve görüşleri ile bağımlı olarak gelişmiş ve değişmiştir.
Antik Çağ; meydan ve sokakları ile dışa dönük bir kültürü yansıtır. Orta Çağ; Selçuklu Devri ve daha sonra Osmanlı Kültürü, sokak ve avlu düzeni ile daha çok içe dönük bir hayat görüşünün mekânsal yansımasıdır. İç ve dış mekânlar adeta birbiri ile özdeşleşmiş gibidir [5].
Osmanlı - Türk Şehri örneğinde, bu bütünleşme çalışma yerleri için de geçerlidir. Sokak, ticari eylemlerin mekânsal dağılımında temel bir öğe olarak görülmektedir. Esnaf grupları, özelliklerine ve lonca düzenine göre kendilerine özgü sokaklarda, giderek çarşılarda yoğunlaşmıştır.
Ancak, büyük ölçekli ticari yapıların (han, bedesten, hamam vb.) yakın çevre ile uyuşumu, birbirleri ve diğer yapılarla ilişkileri açısından bir planlama düzeyine erişilememiştir.
Ticari yapılar, belirli bir amaç için yapılmış olup, fonksiyon bakımından o zamanki verilerle uyum içindedirler. Ancak belirli bir tasarım düşüncesini ya da mimari düzen çabasını yansıtmazlar.
Şehir, merkez ve mahalleleri ikilisi ötesinde, bir mekânsal organizasyon göstermemektedir. Bu bakımdan Selçuk ve Osmanlı Şehirleri benzerlik gösterirler. Osmanlı Klasik Çağı'nda tek yapı mimarisinde büyük gelişmelerin yanı sıra, “Bursa Ekolü” deneyiminden sonra, külliyelerde başarılı ve ustaca organize mekânlara erişilmiştir. Ancak bu beceri, bir merkezin tümünü içermemiştir.
Osmanlı - Türk Şehir Merkezi'nin sabit göstergesi, "merkez camii" (cuma camii) ve "Bedestan"dır. Arı bir Osmanlı tipi olan "Bedestan", gerçekten çarşının odak noktası ise de Bedestansız şehir örnekleri de vardır.
Ticaret merkezi, bu iki yapının etrafında gelişir. Dükkânlar, bunlara yapışık veya ayrık düzende yerleşmişlerdir. Cami ve dükkân ikilisi, ticari ve kültürel fonksiyonların bir cins bileşimidir. Caminin yarattığı talep ile dükkânlardan elde edilen kâr, caminin bakımı için vâkıfa dönüşerek sürecin bütünlüğünü gösterir. Merkezin önemli yapıları arasında ilişki yoktur ve bir planlama bilinçsizliği söz konusudur.
Bedestenlerin işlevleri ile birlikte Osmanlı ticari yaşamındaki yerleri aşağıda özetlenmiştir:
· Bedestenler, “Lonca” ların devletle ilişki ve bağlantısında da önde gelen bir kuruluştu,
· Bedestenler yarı resmi bir ticaret kuruluşuydu ve şehirlerde ticaretin ağırlık merkezinin düğümlendiği yerlerdi,,
· Bedestenler ticari yaşamda; yapılarının mimari özelliğiyle, değerli ticaret mallarının güvenceye alınışının, ticari eylemler bakımından da, doğruluk ve kurumsal güvenirliliğin temsilcisiydi,
· Esnaf kuruluşları sözcülerinin en başta geleni “Bedesten Kethüdaları” idi,
· Bedestenler, günümüz bankalarının kiralık kasaları benzeri gereksinimleri karşılardı ve kıymetli mallar borsası durumundaydı,
Özellikle, İstanbul’da bedesten kethüdaları, para rayicine ait düzenli kayıt tutmaları bakımından, para borsasını izlemekle ilgili bir yetkili durumunda bulunmakta, böylece, bir bakıma, bu günkü bankaların para değerini izleme ile ilgili işlemlerine benzer bir görev yürütmekteydi.
“Çarşı“ kelimesi “dört sokak” anlamına gelen, kökeni Farsça “Cihar-suk” kelimesinden oluşur. Alış veriş amacı ile oluşturulmuş ve genellikle iki tarafı dükkânlarla sınırlandırılmış sokak veya meydanlara çarşı denilmektedir. Çarşı her zaman yolun iki tarafındaki dükkânlardan oluşmayabilir. Tek sıra dükkânlardan ibaret çarşılar da vardır. İstanbul Süleymaniye külliyesindeki Tiryaki Dökümcüler Çarşısı gibi.
Çarşılar dükkân adını verdiğimiz ticaret birimlerinden oluşur. Pazarlarda ise satılan meta bir gölgelik altında, korunmuş mekânlarda satışa sunulur. Çarşı, yerleşik bir geleneğin, Pazar ise göçebe bir geleneğin ürünüdür.
1. Üstü Açık Çarşılar: Bir başka yapı ile birlikte ve genellikle zemin katı kullanan tek sıra dükkan tipi (Örnek: Süleymaniye Medresesi Altındaki Tiryaki Çarşısı, İstanbul'da Çuhacı Han, Simkeşhane, Edirne'deki Rüstem Paşa Hanı, Ekmekçizade Ahmet Paşa Kervansarayı, Bursa'da ki Pirinç Hanı altındaki dükkanlar, Lüleburgaz'da Sokullu Hamamı etrafındaki dükkanlar).
2. Bir başka yapı altında, açık ve kapalı dükkan tipi (Örnek: İzmir'deki Şadırvan, Başbudak, Kestanepazarı Camileri ile Bor'daki Paşa Cami altındaki dükkanlar).
3. Bir yol üzerinde karşılıklı iki dükkân tipi (Örnek: Lüleburgaz Sokullu Külliyesi, Ilgın'daki çarşının bir kısmı ile Sulu Han'ın önündeki Uzun Çarşı).
4. Kapalı Çarşılar: Üstü örtülü sokaklar ve bu sokaklarda sıralanan dükkan tipi; Niğde ve Bursa'da Payas ve Ilgın'da bu tür kapalı çarşılar bulunmaktadır. Edirne, Ali Paşa Çarşısı ve Arastası da bu tipe bir örnektir.
5. Bedestenler: Üstü kapalı tek hacim halinde en basit tip; (Örnek: Ereğli Bedesteni).
n Ortasında revaklar bulunan etrafı dükkânsız tip; (Örnek: Gelibolu Bedesteni, İstanbul Sandal ve Galata Bedestenleri).
n İç ve dış kenarlarında dükkân olan tip; (Örnek: Kütahya, Isparta, Vezirköprü, Tokat ve Ankara Bedestenleri).
n Ortası direkli, iç kenarında mahzen şeklinde odalar ve dışarıda da bir sıra dükkân bulunan tip; (Örnek: İstanbul Eski Bedesten, Bursa ve Edirne Bedestenleri).
Sonuç olarak; sürdürülen askeri seferler, bazı şehirlerin ekonomik olarak gerilemesine (Edirne, Konya, Sivas gibi), bazı şehirlerin ise (İstanbul, Bursa, İzmir, Diyarbakır, Bağdat vd) gelişmesine neden olmuştur. Bu gerileme ve gelişme şehirlerin mekansal yapısına fiziki olarak yansımış, ekonomisi gelişen şehirlerde yeni külliye, ticari merkezler oluşurken, gerileyen şehirlerde var olanlar dahi çöküntü alanı haline gelmişler, terkedilmişler, işlevlerini sürdürememişlerdir. Yerleşimlerin ticari merkezleri gelişirken, şehir konut dokusunda da özellikle gayr-i müslimlerin (Ermeni, Rum, Yahudi vb) oturduğu kesimler (İstanbul’da Fener-Balat-Galata gibi) zengin mimari örneklerle gelişmişlerdir.
Ekonomisi gerileyen şehirlerde ise konut dokusu, terk edilmeler, göçler, yangınlarla bakımsız hale gelmiştir. Ankara, Tokat, Amasya gibi şehirler bu gerilemeye örnek olarak verilebilir.
[1] AKDAĞ, M., 1979, “Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi”, Cilt 2 (1453-1559), S.31-32.
[2] AKDAĞ, M., 1979, y.a.g.e., S. 37.
[3] AKDAĞ, M., 1979, y.a.g.e., S. 153.
[4] TUNÇER, M., 2006, TARİHSEL ÇEVRE KORUMA POLİTİKALARI : KONYA,
Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları No: 101, S. 9-10.
[5] TANKUT, G., 1973, “Osmanlı Şehrinde Ticari Fonksiyonların Mekansal Dağılımı”, VII. Türk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler, T.T.K. Yay., 9. Seri, 7/2 sayı, T.T.K. Basımevi, Ank., S.773-779.
Doç. Dr. Mehmet Tunçer
21 yaşında bir hükümdar olan Fatih Sultan Mehmed’in 1453 yılında İstanbul’u fethetmesi ile, birçok tarihçiye göre Ortaçağ son bulmuş ve Yeniçağ başlamıştır. Bu tarih aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu’nun “Yükselme Dönemi” nin başlangıcı olarak da anılır.
Fatih’in İstanbul’u fethi ile sultanlıktan ve “beylikten” padişahlığa ve hakanlığa yükselen II. Mehmed, ileride Arap ülkeleri de imparatorluk sınırı içine alınınca “padişahlık” yanısıra “halifelik” de eklenmek suretiyle çok geniş ülkelerin hükümdarı olmuştur. Bütün Anadolu yarımadası artık tamamen Türklerin ana vatanı niteliğini almış, Balkanlarda da Selanik’in batısındaki Vardar vadilerinden kuzeye, yani, Tuna nehrine ve bunu takiben Karadeniz’e çıkan bir çizginin Anadolu kısmı “RUMELİ” olarak isimlendirilen topraklar, şehir ve kasabalar Osmanlı’nın hükümdarlığı altına girmişti.
Güneydoğu da ise; Şam, Halep, Diyarbakır, Van, Kars, Erzurum çevrelerini içine alarak gelişen Osmanlı artık tüm kurumlarıyla en gelişkin dönemine girmiştir.
XV. yüzyılın son yarısı içinde devletin yüksek yönetimi, vezirlikler başta olmak üzere, ağırlıklı olarak ele geçiren batılı (Hıristiyanlıktan dönme) kişilere geçmişti [1].
Osmanlı ordusu bu dönemde, İmparatorluğun sınırları içine giren ve başlangıçtakinin kat kat geniş olan toprakların bekçiliğini üstlenmiştir. Ege, Marmara ve Rumeli alındıktan sonra buralardaki eski Bizans şehirlerinin Türkleşmesi ve yeni şehirler kurulmasında görülen başarılar, Türk şehir topluluklarının genişlemesinde yeni bir devir açmıştır. Ege yöresinde kurulan beyliklerin başşehir yaptıkları yerler ve Osmanlı eline geçen yerlerdeki şehirler Türk Ahi-esnaf derneklerinin yaptıkları uygulamalar ile karakteristik birer Türk şehri haline gelmişlerdir. İstanbul’un alınmasından sonra; meydana gelen yeni üçlü başşehirler, İstanbul-Bursa-Edirne, Selçuki Türkiyesi Konya-Sivas-Kayseri üçlüsünden farklı olarak, Anadolu şehirlerinin pek çoğunun eski parlaklıklarını kaybettikleri söylenebilir. Zenaat, ticaret ve başka ekonomik gelişmeleri yönünden de ötekilerden çok üstün durum kazanan bu üçlü şehirler, refah bakımından ülkenin her yanının birbirine eşit olmadığının bir göstergesidir.
Anadolu, batıdan doğuya gidildikçe gittikçe daha fakirleşen, ıssızlaşan bölgelere dönüşmüştü. İstanbulun fethinden sonraki elli yıl içinde, Türk şehirleri belli kurallara dayanan uzun ömürlü biçimlerini kazanmışlardır. Ege ve Rumeli’nin fethi ile İmparatorluk şehirlerinin nüfusu en azından ikiye katlanmış olmalıdır. Güçlü ordu ve donanmanın varlığı ile eskiden görülmemiş biçimde sistemli ve kapsamlı bir fetih ve Türkleştirme hareketi kentlerin bünyesinde önemli sayılabilecek değişiklikler oluşturmuş, Cuma Camisi, Bedesten ve Hanların yapımı ile tipik Osmanlı -Türk kenti oluşumu etkin bir şekilde sürdürülmüştür. Osmanlı’nın bu döneminde, “Hünkar Kalesi’nden toplarını şehirlerin üzerine çevirmiş hazır bekleyen dizdar ve onun kale erenleri, şehir subaşısının ases başıları kumandasındaki ases bölükleri, Gazi padişahın en sadık kuvvetlerini ifade eden kızıl börklü sipahiler (timarlı) ile yaya ve müsellemler devlet otoritesini bütün azameti ile ifade ediyorlardı”[2].
1453’den itibaren artık imparatorluk düzeni başlamakta ve yeni dönemin fetihleri, geçen 150 yıldan fazla bir süre içinde odak noktası Konya-Kayseri-Sivas çevresinden, Marmara çevresine kayan ülkenin sosyal ve kültürel etki gücü ulaşabileceği sınırlardan da öteye geçmiştir. Romanya (Tuna nehri kuzeyi), Arnavutluk, bütün Sırbistan, Macaristan, Asya’da Suriye, Irak, Mısır ve bütün Arabistan, Karadeniz’in kuzeyinde Kırım gibi Anadolu için o zamanın taşıma ve haberleşme araçlarına göre çok uzak yerlerin Osmanlı-Türk İmparatorluğu’nun büyük birer bölümlerini oluşturduğu düşünüldüğünde meydana gelen sosyo-kültürel değişikliklerin önemi daha iyi anlaşılmaktadır. Kuzey-Afrika’nın İmparatorluğa bağlanışı, askeri bir fetihten ziyade, Akdeniz Türk korsan denizciliğinin –ki devlet kontrolünde idi- bir başarısı olarak ele alınmalıdır. Osmanlı-Türk deniz hakimiyeti, devlet donanması ile serbest korsan donanmasının Yavuz Sultan Selim ve oğlu Kanuni Süleyman devrinde birleşmeleri ile gerçekleşmiştir.
İmparatorluğa bağlanmış bulunan bu uzak diyarlardaki Osmanlı-Türk siyasi yönetiminin sürdürülmesi için ülke yönetimi aşağıdaki yükümlülükleri üstlenmiştir:
Büyük fetih seferlerinin insan gereksinimini karşılamak,
Savaş ve fetih harcamalarına sürekli ekonomik olarak dayanmak,
Anavatan çevresinden çok uzakta fethedilen yerlerin bekçiliğini yapmak,
yeni alınan ülkelerin uygun yerlerinde koloniler oluşturmak.
Bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nun kurulması ve yaşatılması uğrunda ordu yoluyla yapılan çabalar karşılığında, tarım dışı kırsal kitlelere iş ve barınak bulunması zorunlu olmuştur.
Anavatan nüfusunun seyrelmesi, Anadolu’nun ekonomik ve sosyal-siyasi olarak canlılığını yitirmesi gibi tarihi olgularla karşılaşılan zararlar da göz önünde bulundurulmalıdır.
Osmanlı Ordusu’nun yaklaşık onda biri, hıristiyan çocuklardan yetiştirilmiş “Yeniçeri Ocağı” (Hünkar Kuvvetleri)’ndan oluşmaktaydı. Devletin resmi hüviyeti, bir İslam İmparatorluğu olmasına rağmen, gerek askeri ve gerekse diğer sivil görevlerde öteki İslam devletlerinden de hemen hiç faydalanılmamaktaydı.
Kanuni Sultan Süleyman valilere yolladığı fermanlarda eyaletlerdeki devlet görevlerine sadece “Rum Yiğitlerinden” (Anadolu Türklerinden) adam yazıp götürmelerini ve her görev için, bir asil, bir de yedek (mülazım) bulundurmalarını, yerli halka asla iş verilmemesini açık bir şekilde emretmiştir. Rumeli’de Budin, Asya’da Şam, Bağdat, Şehrizur, Afrika’da Kahire, Cezayir gibi anavatandan çok uzak yerlerde bekletilen yeniçeri bölükleri ve diğer “Kale Erenleri” halis Türk ve özellikle Anadolu ahalisinden toplanıp götürülmekteydiler. Bu uzak diyarlara sancakbeyi, beylerbeyi olarak verilenler, görevlerine yollanmadan önce, Anadolu’ya “Kapu Ağaları” nı yollayıp, defter açtırarak, ulufe ile kapı halkı yazdırırlardı.
Fatih Dönemi Osmanlı Ordusu çağın en modern ordularından biri sayılmaktadır. En son icat edilmiş ataşli silahlar ve toplar kullanılmaktadır. İleri bilim ve teknik ile üstün bir ordu ve donanma geliştirilmişti.
1473 tarihinde Osmanlı Ordusunun Akkoyunlular üzerine doğuya sefere çıkmasını fırsat bilen yüz gemiye yakın bir Hıristiyan (Venedik, Papa, Napoli, Rodos) filosu, Uzun Hasan ve Karamanoğlu Kasım bey ile anlaşarak, ülkenin güney kıyılarına yanaşıp, önce Antalya ve sonra İzmir şehirlerini yakıp yıkmışlar, halkı kılıçtan geçirmişlerdi. Karaman kıyılarında sıralanan küçük kaleler birer birer zaptedilmiş, bağ ve bahçeler yakılıp yıkılmıştı.
Mısır Memlük Sultanları, Güneydoğu Anadolu Türkmenlerine buyrukluk etme siyasetlerini yürütmek için Osmanlılarla giriştikleri kavgaya II. Bayazid zamanında hız verdiler ve ülkeye hücum yeri olarak da hep Çukurova’nın Toroslar’dan Karaman Vilayetine açılan yolları seçtiler.
Mısırlılar bu dönemde Osmanlıları yıldırmak için, İçel dağlık bölgesini ve Adana Türkmenlerinin başbuğu olan Ramazanoğullarını kendilerine destek yapmalarına karşılık, Osmanlılar da Kölemenleri güney bölgesine sokmamak yolunda Dulkadiroğulları’na güvenmekteydiler. Bu çatışmalarda, Malatya, kayseri, Kırşehir, Çorum ve Sivas illeri ile Kayseri – Bozok (Yozgat) arasındaki yerleşmelerde kentsel doku harap hale gelmişti. Anadolu sınırları içinde, güneydeki Halep, Urfa, Elbistan, Malatya çevremiz uzun karışıklık yıllarında, Bağdat-Tebriz veya Şam-Kahire yönlerinden gelen zorlamalarla Anadolu’dan ayrılmak istenmiş olsa da Fatih Sultan Mehmed’in büyük başarıları sayesinde eski milli-siyasi birliğine yeniden kavuşmuş bulunan Osmanlı ülkesine dönmek zorunda kalmıştı.
Selçuki düzenliği çöktüğünden beri, anavatan yerine, Mısır’dan gelen siyasi baskılara boyuneğegelen Çukurova ile Halep-Maraş-Divriği çevresinin Osmanlı ülkesine katılmaları, Yavuz Sultan Selim’in 1516’da Memlük hükümeti üzerine açtığı seferde kazanılan büyük başarıların sonuçlarından en önemlisi idi.
Osmanlı İmparatorluğu, bütün Mısır’ı ve Arap Yarımadasını devletin sınırları içine aldıktan sonra, bu kez, Türk toplumunu Arap toplumundan ayırmakta bulunan Güney Anadolu-Suriye sınırları zaman zaman belirsizliğini sürdürerek XX. Yüzyılın ilk yarısına kadar devam etmiştir[3].
Yavuz Selim’in, 1514 nisanında, İstanbul’dan yola koyulmasıyla başlayan ve Ağustos’un sonuna doğru Çaldıran’da Kızılbaş Türkmen ordusunun bozgunu ile biten bu seferde ordu Tebriz’e girmiştir. Ülkenin bütün o bölgesini etkisinde tutan tarihi büyük Erzurum şehri de uzun bir ayrılıktan sonra bu savaş sonrasında doğu bölgesinin merkezi haline gelmiş ve gelişimini sürdürmüştür. Diyarbakır, Selçukiler zamanındaki gibi doğuda gene büyük bir eyalet merkezi halini kazanmıştır. Bundan kısa bir zaman sonra da, Mardin, Urfa, Rakka ve Musul da ele geçerek, Selçukiler devrinin tarihi sınırlarına ulaşılmıştır.
Kanuni Sultan Süleyman’ın önce Tebriz’e ve sonra Bağdat’a girdiği 1534 seferi, doğuda Van, Erciş ve başka küçük yerleşimlerin Osmanlı ülkesine bağlanmasını sağlamıştır. Van ile çevresini Türklere bırakan Türkiye-İran sınırı, geçici bozulmalara rağmen bir daha değişmemiştir.
Yeniçağ’da anavatan toprakları çok büyümüş, devletin sınırları Ege Denizi kıyılarına ve oradan Rumeli’nin ötelerine dayanmış bulunduğundan dolayı, ülkenin batı ile ilişkilerinde sadece siyasi değil ekonomik bağları da gelişmiştir. Bu da özellikle batı ile ekonomik bağlarını sürdüren şehirlerin (Edirne, İstanbul, Bursa, İzmir vd) sosyo-kültürel açıdan olduğu kadar mekansal açıdan da gelişmelerini, han, hamam, bedesten, cami gibi kamusal / yarı kamusal yapılarla bezenmelerine olanak sağlamıştır. Kentlerde Ahi’liğin giderek yerini alan Lonca sisteminin getirdiği örgütlenmelerle, zenaat grupları belirli sokaklarda, hanlarda ve bedestenlerde yoğunlaşarak şehirlerin ticari merkezlerinin gelişimine neden olmuştur.
OSMANLI-TÜRK ŞEHRİ MEKÂNSAL YAPISI TEMEL KARAKTERİSTİKLERİ
Temel biçimlenmesi, 14. ve 16. yüzyıllarda gerçekleşen ve bundan yüz yıl öncesine kadar geleneksel özelliğini koruyan Osmanlı-Türk şehrinde çarşı alanındaki ticaret yapıları; dükkânlar, hanlar ve bedestenden oluşmaktaydı. Bedesten; hemen hemen çarşının en merkezi kesiminde yer alırdı. Çarşının büyüklüğüne göre cami sayısı artar, şehrin en büyük cami ya da camileri çarşıda yoğunlaşan kesimlerin yakınında konumlanırdı[4].
Anadolu'da çok köklü bir ticari yapı geleneği bulunmaktadır. Bu gelenek çağlar boyunca, toplumun yaşantı ve görüşleri ile bağımlı olarak gelişmiş ve değişmiştir.
Antik Çağ; meydan ve sokakları ile dışa dönük bir kültürü yansıtır. Orta Çağ; Selçuklu Devri ve daha sonra Osmanlı Kültürü, sokak ve avlu düzeni ile daha çok içe dönük bir hayat görüşünün mekânsal yansımasıdır. İç ve dış mekânlar adeta birbiri ile özdeşleşmiş gibidir [5].
Osmanlı - Türk Şehri örneğinde, bu bütünleşme çalışma yerleri için de geçerlidir. Sokak, ticari eylemlerin mekânsal dağılımında temel bir öğe olarak görülmektedir. Esnaf grupları, özelliklerine ve lonca düzenine göre kendilerine özgü sokaklarda, giderek çarşılarda yoğunlaşmıştır.
Ancak, büyük ölçekli ticari yapıların (han, bedesten, hamam vb.) yakın çevre ile uyuşumu, birbirleri ve diğer yapılarla ilişkileri açısından bir planlama düzeyine erişilememiştir.
Ticari yapılar, belirli bir amaç için yapılmış olup, fonksiyon bakımından o zamanki verilerle uyum içindedirler. Ancak belirli bir tasarım düşüncesini ya da mimari düzen çabasını yansıtmazlar.
Şehir, merkez ve mahalleleri ikilisi ötesinde, bir mekânsal organizasyon göstermemektedir. Bu bakımdan Selçuk ve Osmanlı Şehirleri benzerlik gösterirler. Osmanlı Klasik Çağı'nda tek yapı mimarisinde büyük gelişmelerin yanı sıra, “Bursa Ekolü” deneyiminden sonra, külliyelerde başarılı ve ustaca organize mekânlara erişilmiştir. Ancak bu beceri, bir merkezin tümünü içermemiştir.
Osmanlı - Türk Şehir Merkezi'nin sabit göstergesi, "merkez camii" (cuma camii) ve "Bedestan"dır. Arı bir Osmanlı tipi olan "Bedestan", gerçekten çarşının odak noktası ise de Bedestansız şehir örnekleri de vardır.
Ticaret merkezi, bu iki yapının etrafında gelişir. Dükkânlar, bunlara yapışık veya ayrık düzende yerleşmişlerdir. Cami ve dükkân ikilisi, ticari ve kültürel fonksiyonların bir cins bileşimidir. Caminin yarattığı talep ile dükkânlardan elde edilen kâr, caminin bakımı için vâkıfa dönüşerek sürecin bütünlüğünü gösterir. Merkezin önemli yapıları arasında ilişki yoktur ve bir planlama bilinçsizliği söz konusudur.
Bedestenlerin işlevleri ile birlikte Osmanlı ticari yaşamındaki yerleri aşağıda özetlenmiştir:
· Bedestenler, “Lonca” ların devletle ilişki ve bağlantısında da önde gelen bir kuruluştu,
· Bedestenler yarı resmi bir ticaret kuruluşuydu ve şehirlerde ticaretin ağırlık merkezinin düğümlendiği yerlerdi,,
· Bedestenler ticari yaşamda; yapılarının mimari özelliğiyle, değerli ticaret mallarının güvenceye alınışının, ticari eylemler bakımından da, doğruluk ve kurumsal güvenirliliğin temsilcisiydi,
· Esnaf kuruluşları sözcülerinin en başta geleni “Bedesten Kethüdaları” idi,
· Bedestenler, günümüz bankalarının kiralık kasaları benzeri gereksinimleri karşılardı ve kıymetli mallar borsası durumundaydı,
Özellikle, İstanbul’da bedesten kethüdaları, para rayicine ait düzenli kayıt tutmaları bakımından, para borsasını izlemekle ilgili bir yetkili durumunda bulunmakta, böylece, bir bakıma, bu günkü bankaların para değerini izleme ile ilgili işlemlerine benzer bir görev yürütmekteydi.
“Çarşı“ kelimesi “dört sokak” anlamına gelen, kökeni Farsça “Cihar-suk” kelimesinden oluşur. Alış veriş amacı ile oluşturulmuş ve genellikle iki tarafı dükkânlarla sınırlandırılmış sokak veya meydanlara çarşı denilmektedir. Çarşı her zaman yolun iki tarafındaki dükkânlardan oluşmayabilir. Tek sıra dükkânlardan ibaret çarşılar da vardır. İstanbul Süleymaniye külliyesindeki Tiryaki Dökümcüler Çarşısı gibi.
Çarşılar dükkân adını verdiğimiz ticaret birimlerinden oluşur. Pazarlarda ise satılan meta bir gölgelik altında, korunmuş mekânlarda satışa sunulur. Çarşı, yerleşik bir geleneğin, Pazar ise göçebe bir geleneğin ürünüdür.
1. Üstü Açık Çarşılar: Bir başka yapı ile birlikte ve genellikle zemin katı kullanan tek sıra dükkan tipi (Örnek: Süleymaniye Medresesi Altındaki Tiryaki Çarşısı, İstanbul'da Çuhacı Han, Simkeşhane, Edirne'deki Rüstem Paşa Hanı, Ekmekçizade Ahmet Paşa Kervansarayı, Bursa'da ki Pirinç Hanı altındaki dükkanlar, Lüleburgaz'da Sokullu Hamamı etrafındaki dükkanlar).
2. Bir başka yapı altında, açık ve kapalı dükkan tipi (Örnek: İzmir'deki Şadırvan, Başbudak, Kestanepazarı Camileri ile Bor'daki Paşa Cami altındaki dükkanlar).
3. Bir yol üzerinde karşılıklı iki dükkân tipi (Örnek: Lüleburgaz Sokullu Külliyesi, Ilgın'daki çarşının bir kısmı ile Sulu Han'ın önündeki Uzun Çarşı).
4. Kapalı Çarşılar: Üstü örtülü sokaklar ve bu sokaklarda sıralanan dükkan tipi; Niğde ve Bursa'da Payas ve Ilgın'da bu tür kapalı çarşılar bulunmaktadır. Edirne, Ali Paşa Çarşısı ve Arastası da bu tipe bir örnektir.
5. Bedestenler: Üstü kapalı tek hacim halinde en basit tip; (Örnek: Ereğli Bedesteni).
n Ortasında revaklar bulunan etrafı dükkânsız tip; (Örnek: Gelibolu Bedesteni, İstanbul Sandal ve Galata Bedestenleri).
n İç ve dış kenarlarında dükkân olan tip; (Örnek: Kütahya, Isparta, Vezirköprü, Tokat ve Ankara Bedestenleri).
n Ortası direkli, iç kenarında mahzen şeklinde odalar ve dışarıda da bir sıra dükkân bulunan tip; (Örnek: İstanbul Eski Bedesten, Bursa ve Edirne Bedestenleri).
Sonuç olarak; sürdürülen askeri seferler, bazı şehirlerin ekonomik olarak gerilemesine (Edirne, Konya, Sivas gibi), bazı şehirlerin ise (İstanbul, Bursa, İzmir, Diyarbakır, Bağdat vd) gelişmesine neden olmuştur. Bu gerileme ve gelişme şehirlerin mekansal yapısına fiziki olarak yansımış, ekonomisi gelişen şehirlerde yeni külliye, ticari merkezler oluşurken, gerileyen şehirlerde var olanlar dahi çöküntü alanı haline gelmişler, terkedilmişler, işlevlerini sürdürememişlerdir. Yerleşimlerin ticari merkezleri gelişirken, şehir konut dokusunda da özellikle gayr-i müslimlerin (Ermeni, Rum, Yahudi vb) oturduğu kesimler (İstanbul’da Fener-Balat-Galata gibi) zengin mimari örneklerle gelişmişlerdir.
Ekonomisi gerileyen şehirlerde ise konut dokusu, terk edilmeler, göçler, yangınlarla bakımsız hale gelmiştir. Ankara, Tokat, Amasya gibi şehirler bu gerilemeye örnek olarak verilebilir.
[1] AKDAĞ, M., 1979, “Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi”, Cilt 2 (1453-1559), S.31-32.
[2] AKDAĞ, M., 1979, y.a.g.e., S. 37.
[3] AKDAĞ, M., 1979, y.a.g.e., S. 153.
[4] TUNÇER, M., 2006, TARİHSEL ÇEVRE KORUMA POLİTİKALARI : KONYA,
Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları No: 101, S. 9-10.
[5] TANKUT, G., 1973, “Osmanlı Şehrinde Ticari Fonksiyonların Mekansal Dağılımı”, VII. Türk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler, T.T.K. Yay., 9. Seri, 7/2 sayı, T.T.K. Basımevi, Ank., S.773-779.
PERGE-ANTALYA-KAŞ-PATARA KORİDORUNDA KORUMANIN SON 15 YILININ DEĞERLENDİRİLMESİ, SONUÇLAR VE ÖNERİLER
8-9-10 Ekim 2007,
Mağosa, KIBRIS,
INTERNATIONAL GAZIMAGUSA SYMPOSIUM 2007;
MEDI-TRIOLOGY 2 : Coastal Settlements, Culture, Conservation,
AKDENİZ ÜÇLEMESİ-II- KKK : KIYI YERLEŞİMLERİ – KÜLTÜR – KORUMA
KORUMA’NIN YASAL, YÖNETSEL, PLANLAMA VE KÜLTÜREL BOYUTLARI:
PERGE-ANTALYA-KAŞ-PATARA KORİDORUNDA KORUMANIN SON 15 YILININ DEĞERLENDİRİLMESİ, SONUÇLAR VE ÖNERİLER
Doç. Dr. Mehmet TUNÇER
Şehir ve Bölge Yüksek Plancısı (ODTÜ), Kamu Yönetimi ve Siyaset Bilim
Doktoru (AÜ-SBF),
Abant İzzet Baysal Üniversitesi,
Mühendislik – Mimarlık Fakültesi,
Mimarlık Bölümü Başkanı
ÖZET
Bu bildiride, 15 yıldır çalışmakta olduğum bölge olan Perge – Antalya – Kaş ve Patara kıyı koridorunda, korumanın planlama, politika ve kültürel boyutları verilecek, son 15 yılın genel bir değerlendirilmesi yapılarak sonuçlar ortaya konacaktır.
Bu kapsamda; Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi ile Antalya-Perge arasında yer alan, korunmaya değer önemli doğal, arkeolojik ve tarihsel/kültürel değerleri barındıran Alt Bölge’de; “Sürdürülebilir ve Bütünleşik Koruma”, “Havza Koruma”, “Kıyı Yönetimi”, “Kıyı Planlaması” ve “Turizm Planlaması” na girdi verecek yasal, yönetsel ve fiziksel önerilerin geliştirilmesi hedeflenmiştir.
Bildirinin amacı; Antalya’nın doğusundaki Perge’den başlayarak, Patara’ya kadar ulaşan yaklaşık 200 kilometrelik kıyı bandı gerisinde doğal, arkeolojik, kentsel ve tarihsel çevre korunmasına ilişkin durum saptaması yapmak, başlıca güncel sorunları ortaya koymaktır.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Tarihsel Çevre, Doğal Çevre, Doğal Sit, Arkeolojik Sit, Kentsel Sit, Çevre Koruma, Koruma Planı, Kültür Bakanlığı.
I. KAPSAM
Ülkemizde 1980’den sonra çıkartılan Turizmi Teşvik ve Toplu Konut Yasaları ile kıyılarda ve doğal, tarihsel ve arkeolojik değeri yüksek olan kesimlerde koruma değerlerini tahrip edici, yer yer plansız, yoğun gelişmeler yaşanmıştır.
Perge’den Patara’ya kadar olan kıyı şeridinde, Antalya, Faselis, Olimpos, Termesos, Kaş ve Patara gibi Antik Dönemde PAMFİLYA (Pamphylia) ve LİKYA (Lycia)’nın önemli Antik Kentleri bulunmaktadır. Ayrıca pek çok doğal değer (Kıyılar, Falezler, Ormanlar, Milli Parklar, Tabiat Parkları vd) bulunmaktadır. Adı geçen antik kentler ve yakın çevreleri I. ve III. Derece Doğal ve Arkeolojik Sit Alanları olarak belirlenmiştir. Antalya ve Kaş’ta kentsel sit alanları da bulunmaktadır. 2863 (3386–5226) Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yasası uyarınca, 1984 sonrasında tüm sit alanlarında, 2 yıl içerisinde “Koruma Planları”nın yapılması gerekli iken, bazı yerlerde koruma planlarının hiç hazırlanmadığı, bazı yerlerde ise uzun yıllar süren bir süreç yaşandığı gözlenmektedir.
II. PERGE’DEN PATARA’YA ANTALYA KIYI ŞERİDİNDE KORUMANIN SON 15 YILI:
“Sürdürülebilir ve Bütünleşik / Entegre Koruma” kavramı; çok disiplinli yaklaşımı, tüm ilgililerin katılımını ve etkin ortaklığını destekleyen; biyolojik, kültürel ve eko sistem faktörleri tarafından etkilenen türlerin, dinamiklerin ve çevresel koşulların çoğunluğunu paylaşan, doğal topluluk gruplarını içine alan küçük coğrafi alanlardaki biyolojik çeşitliliğin korunmasını içermektedir (http://www.ioc.unesco.org).
Günümüzde; Perge’den Patara’ya kadar uzanan 200 km.lik kıyı şeridinde ve gerisinde sürdürülebilir ve bütünleşik bir koruma yaklaşımı bulunmamaktadır. Parçacı yaklaşım ve uygulamalar, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Çevre ve Orman Bakanlığı, Koruma Kurulları ve Yerel Yönetim kararları ile sürdürülmekte, bu da yer yer doğal, arkeolojik ve tarihsel/kentsel çevre korumasına aykırı uygulamaları beraberinde getirmektedir.
II.1. ANTALYA KENTSEL SİT ALANLARI
Antalya’da 1970’li yıların sonlarından bu yana Kaleiçi, Haşim İşçan ve Balbey mahallelerinin tarihsel konut dokusu Kentsel Sit Alanı olarak koruma altına alınmıştır.
1980 sonrasında, Antalya çevresinde kamunun planlı yatırımları
ile (Doğu Antalya ve Güney-Batı Antalya Turizm Merkezleri, Kemer ve Belek Turizm Merkezleri) 200 000’in üzerinde turistik yatak kapasitesine kavuşması,
· Bu gelişmelere bağlı olarak ve Güneydoğu ve Doğu Anadolu’daki anarşik olaylar sonucunda kent, ülkenin ortalama 2 katından daha fazla oranda bir nüfus büyümesi ile karşı karşıya kalmıştır.
· Bu gelişmeler Antalya ve yakın çevresindeki doğal, arkeolojik ve tarihsel/kültürel değerleri üzerinde büyük baskılar yaratmış ve yaratmaktadır. Nazım Planların sürekli yenilenmesi (son 15 yılda 3 kez!) ve kararsızlığı, küçük ve çapsız belediyeler eline yetki verilerek uygulama planlarının yazboz tahtası haline getirilmesi de bu durumu daha vahim hale getirmektedir.
II.1.1. Kaleiçi
1980’lerin başında ODTÜ tarafından hazırlanan Antalya Kaleiçi Koruma Planı ülkenin öncü ve başarılı uygulamalarından biri olarak dikkat çekmektedir. 1975 sonrasında Turizm Bakanlığı tarafından yapılan ve ödüllü “Yat Limanı” ve çevresindeki turizm ve konaklama amaçlı uygulamalar ile Kaleiçi’ndeki konut dokusu giderek pahalı, lüks sağlıklaşma ve onarım amaçlı uygulamalara sahne olmuştur. Ancak, zaman içindeki gelişmelere koşut olarak Koruma Planının güncellenmesine rağmen, özellikle dokunun iç kısımlarındaki küçük ölçekli konut dokusu ele alınamamış, yıkıp taklit “Yeni Tarihi Eser” oluşturma çabaları süregelmiştir. Koruma Kurulu kararı ile yapılan bazı uygulamalar restorasyon ilkelerine ve tarihsel/kültürel çevreye aykırıdır. Altyapı’nın uzun yıllar süren çalışmalardan sonra tamamlanmasına rağmen, Kaleiçi ve Yat Limanı yayalaştırılamamış, araç, servis ve yaya yollarının iç içeliği ile günümüzde yürünmesi zor, dar sokak dokusu ile tıkanmış durumdadır. Anıtsal nitelikteki bazı konut yapıları bakımsız, çökmeye terkedilmiş durumdadır. Kaleiçi’ndeki sosyal doku bozulmuş, yer yer değişen sosyal-kültürel doku nedeniyle konutlar terk edilmiş, Yat Limanı ve çevresi tamamen eğlence ve yeme içme mekânı haline gelmiştir. Yapılan onarımlar ve düzenlemeler ile ülkede önemli örnek uygulamalardan biri halinde görülmesine rağmen, Kaleiçi Antalyalının güvenlik, sosyal ve ekonomik nedenlerden dolayı ziyaret etmekten çekindiği kesimlerden biri haline gelmiştir. Doku olarak korunabilme özelliği bulunmamaktadır.
II.1.2. Haşim İşçan Mahallesi
Haşim İşçan Mahallesi, Kaleiçi’nin güney-doğusunda bulunan Antalya tarihsel kent dokusunun bir parçasıdır. 1970’lerin başında 2–3 katlı yapılardan oluşmuş bu kesimde “Koruma Amaçlı Plan”, 1996–1997 yıllarında hazırlanmıştır. Mahalle çeperleri, Cumhuriyet Caddesi üzerinde 10 kat olarak yapılaşmış, geride kalan kesim ise giderek ikincil kullanımlar, depolama ve konut alanı olarak bir çöküntü bölgesi halinde dönüşmüştür. Giderek daralan alan içinde kaçak yapılaşmalar artmış, merkez etki alanı içinde kalan bu kesimlerde korunacak tarihsel Antalya evlerinin birçoğu yok edilmiştir. Günümüzde, tek tük restore edilen yapılar dışına çok katlıların arasında sıkışıp kalmış, doku özelliğini yitirmiştir.
II.1.3. Balbey Mahallesi
Balbey Mahallesi, Kaleiçi’nin kuzey, kuzey-doğusu’nda bulunan Antalya tarihsel kent dokusunun bir parçasıdır. Merkez baskısı ile hemen tamamen yok olmuş bu kesimde “Koruma Planı” 1990 yılların başında hazırlanmıştır. Kale Kapısı çevresi ve Şarampol Caddesi’nin 1992–94 yıllarında açılan bir yarışma sonucu yayalaştırılması ile Mahalle çeperleri 4–5 kat olarak yapılaşmış, geride kalan kesim ise Haşim İşçan Mahallesi gibi giderek ikincil kullanımlar, depolama ve konut alanı olarak giderek bir çöküntü bölgesi halinde dönüşmüştür. Giderek daralan alan içinde kaçak yapılaşmalar artmış, merkez etki alanı içinde kalan bu kesimlerde korunacak geleneksel konutların ve bahçelerin birçoğu yok edilmiştir. Kalanlar ise bakımsızlık, terk edilme, ikincil kullanımlara dönüşerek bozulma gibi nitelik değiştirmektedir.
II.2. PERGE ANTİK KENTİ
Perge, Antalya’ya 17 km. doğu’da, Isparta – Alanya ana aksı üzerinde bulunan Aksu yerleşiminin 2 km. kuzeyinde bulunmaktadır. Perge üzerinde, Antalya’nın, Aksu’nun ve çevre küçük yerleşmelerinin baskısı bulunmaktadır. Aksu 6000 nüfuslu küçük bir yerleşim olmasına rağmen 75 000 nüfuslu bir Nazım Plana sahiptir. Perge Koruma Amaçlı İmar Planı 1992–1994 yılları arasında hazırlanmıştır. Bu Planda;
1. Antik Kent Giriş kapısının 2 km. kadar güneye kaydırılması, böylece antik kentin sınır dışında bırakılan birçok kalıntısının denetim altına alınması,
2. Tiyatro önünden geçen ve Tiyatro sahnesinin tahrip olmasına neden olan ana aksın yayalaştırılması, en azından ağır vasıtaların geçişine kapatılması,
3. Güney – batıda bulunan İyelik Belen Tepesinin I. Derece Arkeolojik Sit Alanı olarak ilan edilmesi,
4. Akropol ve Nekropol alanlarında öncelikli kazı alanlarının belirlenmesi,
5. Kocabelen Tepesi’ndeki Su deposu ve Fabrika binasının kaldırılması,
Koruma Planı kararı olarak getirilmiştir (Tunçer, M., 1994). Ancak bu kararların 3 ve 4. Maddeler hariç tümü günümüze kadar uygulanmamıştır.
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Antalya Bölgesi Arkeoloji Araştırmaları Merkezi’nce Perge’de yürütülen Kazı ve Onarım çalışmaları kapsamında kazılar Akropolis, Sütunlu Cadde ve Batı Nekropolis’te sürdürülmektedir. Hititlerin başkenti Hattuşa’da bulunan bir bronz levhada adı geçen sınır kenti PARHA’nın PERGE olarak değerlendirilmesi sonucunda, kentin Roma Dönemi öncesini araştırmak amacıyla 1994’den beri Akropolis’te sürdürülen kazılara devam edilmiştir (Abbasoğlu, H., 2004).
II.3. KAŞ (ANTIPHELLOS) ARKEOLOJİK, KENTSEL VE DOĞAL SİT ALANLARI
Patara, Xanthos, Fellos, Antiphellos, Myra gibi Antik Kentlerin merkezinde bulunan Kaş, aynı zamanda bölgenin odağı konumundadır. Ancak, günümüzde Kaş tarihi kent dokusu hemen her yönde çok katlı ve yoğun yapılaşmalarla sarılmıştır. Yerleşik nüfusun önemli bir artış göstermemesine karşılık, yaz nüfusu ortalama 4 ila 5 oranında artmıştır. Bu gelişme doğal olarak Sit Alanları’nı değişime zorlamaktadır.
G.E.E. Anıtlar Yüksek Kurulu kararları ile Sit Alanının belirlenmesi ve koruma kararlarının alınmış olması, yerleşmenin çevresinde olmasa da Sit Alanındaki doku, strüktür ve bir dereceye kadar kültürel yapısının korunmasını sağlamıştır. Bugünkü Kaş yerleşmesi liman ve çevresinde oluşan kent merkezi ile doğu ve batı istikametinde gelişme gösterir durumdadır.
II.3.1. Kentsel Sit Alanı
Kaş Kentsel Sit Alanı ilk olarak 1978 yılında belirlenmiş, Anıtlar Yüksek Kurulu kararı ile 49 konut, 1 cami yapısı tescil edilmiştir. Koruma Planı yapılıncaya kadar geçerli olmak üzere "Antalya İli - Kaş İlçesi –Plan Koruma Kararları" üretilmiştir. 1989 yılında Kaş Kentsel Sit Alanı sınırlarının aynen devamına karar verilmiştir. Koruma Planı çalışmaları bu tarihte Kaş Belediyesi tarafından başlatılmış, Gazi Üniversitesi’ne hazırlatılan Plan çalışmaları Antalya K.T.V. Koruma Kurulu tarafından değerlendirilmiştir. Ancak, Planlama çalışmasının tamamlanamaması nedeni ile Koruma Planı 2000’li yılların başına kadar sonuçlandırılamamıştır. Bu dönem içinde Kaş kentsel sit alanı içindeki münferit sorunlar (yeni yapılaşma, onarım, plan onayı v.b.), Kaş Belediyesi ve Antalya K.T.V. Koruma Kurulu kararları ile çözümlenmiştir. Kaş Koruma Amaçlı İmar Planı; 2002 Yılında hâlihazır haritalar sayısallaştırılarak hazırlanmış ve Koruma Kurulu tarafından onaylanmıştır (Tunçer, M., UTTA Ltd., 2002).
II.3.2. Arkeolojik Sit Alanları
I. Derece Arkeolojik Sit Alanı Kaş yerleşiminin batısındaki Antik Antiphellos Kenti’ni içermektedir. Kent içinde de yer yer küçük ölçekte I. Derece Arkeolojik Sit Alanları bulunmaktadır. Yüksek Kurul İlke Kararı uyarınca "I. Derece Arkeolojik Sit Alanları' nda" kesinlikle hiçbir yapılaşmaya izin verilmemesi ve imar planlarında aynen korunacak sit alanı olarak belirlenmesi gereklidir. 1990 tarihli bir kararda da Kaya Mezarları' nın görünümlerini engelleme durumuna gelen yapılaşmanın kontrol altına alınması için Koruma İmar Planı ve plan koşulları geliştirilmiştir. Kentsel Sit Etkileme Geçiş Alanı'ndaki yapılaşmalar ile ilgili pek çok karar verilmiş ve bu kesim hemen tamamen yapılandırılmıştır.
II.3.3. Kaş (Antiphellos) Tiyatrosu
Antiphellos Tiyatrosu Likya Bölgesi’nde günümüze sağlam olarak gelebilen az sayıdaki Helenistik tiyatrolardan birisidir. İÖ 75 – 25 yıllarına tarihlenen tiyatro, İS 250 yılında onarım görmüştür. Tamamen ana kaya üzerinde inşa edilmiş olan tiyatro, konumundan dolayı gündüz ve gece ziyaretçilerin sık sık uğradıkları bir yer olmasının ve Kaş İlçesi' nin birçok yerel etkinliklerinde kullanılmasının yanı sıra, şu anda Antalya' nın batısında sosyal etkinliklere cevap verebilen tek merkezdir. Tiyatro’nun 2000 yılında dolgu tabakası temizlenmiş, ana kayaların düzeltilmesi ve onarımı yapılmıştır. Kaş’ta açık alanda sergilenen Antik Eserler ile arazide dağınık olan eserleri bir arada bulundurmak amacıyla, Kaş Uygulama İmar Planı' nda "Açık Hava Müzesi ve Parkı" olarak tanımlı alanın bitişiğinde yer alan binanın Belediyece alınıp, restore edildikten sonra Kültür Bakanlığı kullanımına verilmesi kararı verilmiştir.
II.4. PATARA ÖZEL ÇEVRE KORUMA BÖLGESİ / GELEMİŞ DOĞAL VE ARKEOLOJİK SİT ALANLARI
Gelemiş’in güneyinde ve yer yer içinde bulunan Patara Arkeolojik Ve Doğal Sit Alanları ile ilgili ilk korumacı karar 1975 yılında alınmıştır. Bölgede sınır belirlemeden tarihsel - arkeolojik alanın varlığı açıklanmış ve bazı tek eser tescilleri yapılmıştır. 1981 yılında ilk kez yapı yasağı getirilmiştir. Tarımsal faaliyetlerin tek eserler arasında sürmesinde sakınca görülmemiştir. Orman içi ve yakınındaki tarımsal alanlarda ise örtü altı tarımına imkân verilmiştir. Sit Alanları, A, B, C gibi üç ayrı alan olarak tanımlanmıştır.
A Bölgesi, antik Patara kentini; bazı tarım alanlarını ve antik limanı tanımlamış ve alanın bütününde yapı yasağı getirilmiştir. Yanısıra; bazı önemli arkeolojik eserlere 50 metreden fazla yaklaşmamak koşulu ile sadece mevsimlik tarıma izin verilmiştir.
B Bölgesi’nde, ağaç dikilebileceğine ve tarım yapılabileceğine ilişkin kararlar verilmiştir. C Bölgesi’nde ise yapı da yapılabileceği, Gelemiş Köyü’nün batı ve kuzey C Bölgesi kapsamında gelişebilmesi uygun görülmüştür. 1990 sonrasında Gelemiş yaklaşık 1000 yatak kapasitesi ve diğer hizmet sektörleri ile bir Turizm Köyü’ne dönüşmüştür. Gelişmeler, turizm konaklama tesisleri ve ikinci konutları da getirmiştir. Yanısıra, toprakların bu yeni gelişmelere koşut el değiştirmesi, korumanın hedef, ölçek ve ilkeleri ile daha da ters düşmüştür. Başlangıçta, tarih, doğa ve kültür zenginliğine dayalı ve özellikle dış turizme yönelik çok özel bu sosyo-ekonomik gelişme, doğa turizmi özellikleri taşımaktadır. Bugün de bir ölçekte bu özelliğini korumaktadır.
1996 – 1997 tarihleri arasında, Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı ile Kültür Bakanlığı, Dünya Bankası finansmanlı “Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi Yönetim Planı Bilimsel Çalışmaları” nı hazırlatmıştır. Bu çalışmada; Patara’da “Fiziki ve Doğal Değerler”, “Doğal ve Kültürel Miras”, “İnsan Kaynakları”, “Kurumsal Yapı” , “Biyolojik Yapı” üzerine bilimsel araştırmalar hazırlanmıştır. Patara ÖÇKB “Yönetim Stratejisi” ile “Eylem Planı” hazırlanmıştır (Atik, S. ve diğerleri, 1996). Halkın katılımının sağlanması amacıyla iki kez yerel toplantılar düzenlenmiş, çalışma grupları oluşturularak sorunlar ve çözüm önerileri araştırılmıştır. Kültür Bakanlığı tarafından, Antalya Valiliği İl Kültür Müdürlüğü aracılığıyla, 1997 yılı sonlarında “Patara (Gelemiş) Koruma Amaçlı İmar Planı” çalışmaları ile harita çalışmaları başlatılmıştır (UTTA, 1997). Hazırlanan 1/25 000 ölçekli plan revizyonu, 1/5000 ve 1/1000 Ölçekli Koruma Amaçlı Planlar, Plan Raporları ve Analiz /Değerlendirme çalışmaları, 1998 yılı sonunda, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü’ne incelenmek üzere sunulmuştur. Ancak bu planlama çalışması, Kültür Bakanlığı’nın 6 yıl gibi çok uzun süren inceleme sürecinden sonra uygun bulunmuştur (Tunçer M., 2000). Bu dönem içinde Patara’da kaçak yapılaşmalar, yangınlar vb tahribat süregelmektedir. Plan biter bitmez de Gelemiş’teki kooperatifler tarafından iptal davası açılmıştır. Dava halen sürmektedir. 2003 yılında (Işık, F., 2004/2) Patara’da Akdeniz Üniversitesi Araştırma Fonu ve Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü (AKMED) işbirliği ile restorasyonu hedeflenen yapılar; Tiyatro, Likya Meclis Binası, Ana Cadde Güney Kapısı, Korinth Tapınağı, Markia Tapınak Mezarı’dır.
III. SONUÇLAR VE ÖNERİLER
Tarih, kültür ve doğa harikası olan Antalya - Patara arası Bölge korunarak gelecek kuşaklara bir DÜNYA MİRASI olarak bırakılmalıdır. “UNESCO”, Xanthos ve Letoon’u “Dünya Miras Listesi” ’ne almıştır. Diğer antik kentlerin de bu Miras Listesi’nde hak ettikleri yeri alması gereklidir. Likya ve Pamfilya Bölgesi’nin bu seçkinliğini sürdürebilmesi için “Sürdürülebilir (Bütünleşik) Koruma Politikaları” geliştirilmeli ve uygulamaya konulmalıdır.
• “Bütünleşik / Sürdürülebilir Koruma” kavramı geliştirilirken antik dönem uygarlıklarının geliştiği ve yayıldığı kesimler temel olarak alınabilir. Bu kültürler genellikle alt bölgesel sınırlar içerisinde gelişmiş ve varlıklarını sürdürmüşlerdir. Dolayısıyla antik çağda, insan kökenli kültürlerin nitelikleri ile doğal çevrenin zenginlikleri çoğu zaman örtüşmektedir (Likya, Galatia, Pamphlia, Cappadocia vb antik dönem kültürleri) (Tunçer, M., Akpınar, E., 2002).
• Daha geç dönem kültürlerin (Helen, Roma, Bizans, Osmanlı, Cumhuriyet) antik dönemin kalıntıları üzerinde geliştiği düşünüldüğünde, arkeolojik kentsel sitlerin çevresindeki doğal değerler ile bütünleşik olarak ele alınması, araştırılması, değerlendirilmesi, “Koruma Amaçlı” planlanması ve uygulamada “Yönetim Modellerinin” geliştirilmesi uygun olacaktır.
• Bu yaklaşımda; aynı zamanda Güneybatı-Anadolu’ da yaşamış, tüm antik kültürlerin ve uygarlıkların geliştikleri sınırların, ekolojik bir alt bölge ile çakıştıkları iklim, topografya, diğer coğrafi veriler, bitki örtüsü (flora) ve hayvan varlıkları (fauna) ile yakın etkileşim içinde varlıklarını sürdürdükleri ve bunun gelecekte de böyle olması gerektiği düşüncesi vardır. •Bunun gerçekleştirilebilmesi için;
· Arkeolojik ve kentsel kültür varlıklarının saptanması,
belgelenmesi ve bütüncül koruma amaçlı planlanması, (Perge, Aspendos, Selge, Magydos, Patara, Xanthos, Leteon, Pınara, Kaş (Antiphellos), Demre, Phaselis, Olimpos vd.),
· Havza sınırlarının / kıyıyı etkileyecek akarsu havza sınırlarının
saptanması, buna bağlı flora ve faunanın irdelenmesi, kirliliklerin ve kaynaklarının bütüncül ele alınması uygun olacaktır.
· Kıyı yönetimi projelerinin geliştirilmesi önem taşımaktadır.
· Var olan sosyal – ekonomik verilerin, nüfus verilerinin
değerlendirilmesi, projeksiyonlarının yapılması ve buna bağlı Master planlarının (1/100 000 ölçekli Çevre Düzeni Planları dahil) ele alınması gereklidir. Türkiye’nin biyolojik çeşitliliğin tanımlanması, değerlendirilmesi ve hedeflere yönelik stratejileri içeren “Eylem Planları” nın (Türkiye Ulusal Çevre Eylem Planı (UÇEP) öncelikle uygulamaya geçirilmesi gerekmektedir. Eko-bölgesel eylem planları hazırlanması da giderek önem kazanacaktır.
Antalya-Patara arasını turizm açısından etkileyen en önemli kent olan Antalya Kenti için kapsamlı bir Master Plan olmasına rağmen, kentsel gelişmenin kontrolü olası değildir. Bu durum, kıyılardaki ve kentlerdeki hızlı gelişmeleri ve gelişme baskılarına hazırlıksız olan yerel kuruluşları denetleyecek güçlü bir “Kıyı Yönetimi” ni gerektirdiği gibi, potansiyel kirlilikleri ve kirlilik kaynaklarını kontrol altında tutacak kapsamlı bir kent yönetimine de ihtiyaç bulunmaktadır.
“Patara Yönetim Planı” yörede 1980’li yıllardan bu yana yoğunlaşan sorunlara bir çözüm getirilmesi amacıyla hazırlanmıştır. Ancak, “Yönetim Planı” karar ve önerilerinin ne kadar uygulamaya yönlendirildiği konusu tartışmalıdır. “Çıralı Yönetim Planı” hazırlanmış ve uygulamaya konmuştur. “Gelemiş - III. Derece Arkeolojik Sit Koruma Planı”, “Kaş Koruma Planı”, “Olimpos ve Phaselis Koruma Planları” tamamlanmıştır. Perge Koruma Planı, Kaş Koruma Planı detay projelerle uygulanmayı beklemektedir. Diğer arkeolojik sitlere ilişkin koruma ve yönetim planlarının da hazırlanması gereklidir. 1. Bölgede eko-sistemlerdeki yoğun insan eylemlerinden (antropojenik) kaynaklanan etkilenme ve kirlenmenin araştırılması gereklidir. 2. Antalya Metropoliten Kenti ve yakın çevresinde yapılacak tüm uygulamalar ve yapılacak tüm planlamalar, oluşturulacak “Yeşil Politika” doğrultusunda ele alınmalıdır.
3. Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından hazırlanmakta olan Antalya 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı, buna bağlı tanımlanmış alt ölçekli (1/25 000) ve buna bağlı yapılacak olan “Stratejik Projeler” ve “Fizibilite Çalışmaları”, “ÇEVRE DUYARLI” olarak yeniden ele alınmalıdır.
4. Antalya Büyükşehir Belediyesi sınırları içinde ve 50 km.lik Metropoliten Alan Etkisindeki kesimlerde hazırlanmış tüm Nazım Planlar bütünleştirilerek, planlı ve plansız alanlar belirlenmelidir. Buna bağlı plan içindeki tüm doğal değerleri ve tarihsel/kültürel/arkeolojik değerleri ele alacak, koruyacak, onaracak bir planlama yaklaşımı ile bu planlar revize edilmelidir. EKO-PLAN denilen çevre duyarlı Planlar üretilmelidir.
5. Tüm Uygulama Planları (1/1000) doğal, kültürel ve tarihsel çevre değerleri (Sit Alanları, ormanlar, tarım toprakları, tescilli yapı ve alanlar, akarsular, vadiler) dikkate alınarak yeniden irdelenmelidir. Uygulama Plan ve Projeleri “Sürdürülebilir Koruma” ve “Ekolojik Planlama” ilkeleri ile birlikte düşünülmelidir. Kentsel dönüşüm yapılırken “Ekolojik Planlama“ yaklaşımları ile “Kentsel Ekoloji” dikkate alınmalıdır.
5. Antalya ve çevresindeki “miras coğrafyalar”, “ekolojik hassas alanlar”, “önemli doğa alanları”, “sıfır yok oluş alanları”, “kuş, memeli, sürüngen, caretta caretta, balık, kelebek gibi önemli fauna alanları” yanısıra “önemli bitki alanları” saptanmıştır. Bunları dikkate alacak bir planlama yaklaşımı gerekmektedir.
Referanslar
Abbasoğlu, H., 2004/2, “Perge 2003”, Anadolu Akdenizi, Arkeoloji Haberleri, Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, S.45 – 48.
Atik, A., S. (Proje Yönetimi); DOĞANER, Y., GÜNER, A., MAT, H., ÖZCAN, Z., ÖZGÜNEL, C., TUNÇER, M., ULUĞ, E., ÜNLÜ, H., 1996–97, “Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi Yönetim Planı - Sektör Raporları ve Final Rapor”.
Işık, F., 2004/2, “Patara Kazısı 2003”, Anadolu Akdenizi, Arkeoloji Haberleri, Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, S.37–44.
Tunçer, M., 2002, “Kaş (Antiphellos) Koruma Amaçlı İmar Planı Araştırma Ve Planlama Raporu”, Kaş Belediyesi, UTTA Planlama, Projelendirme, Danışmanlık Ltd. Şti.
Tunçer, M., 1994, “Perge Koruma Amaçlı İmar Plan Raporu”, Kültür
Bakanlığı, Akman Proje Ltd.
Tunçer, M., Akpınar, E., 2002, Türkiye’nin Kıyı Ve Deniz Alanları, IV. ULUSAL KONFERANSI, Türkiye Kıyıları 02, “Güney-Batı Anadolu’da Doğal ve Kültürel Değerlerin Bütüncül Ve Sürdürülebilir Korunması”.
Türkoğlu, K., Uzel, A., Tunçer, M., 1997, “Patara Hâlihazır Kotlu Plan ve Çevre Düzenleme Projesi”; UTTA Planlama, Projelendirme & Danışmanlık Ltd.
Tunçer, M., 2000, “Patara Özel Çevre Koruma Bölgesinde Doğal Ve Kültürel Çevrenin Korunması” “2000’li Yıllarda Yaşadığımız Çevre Ve Peyzaj Mimarlığı Sempozyumu”, Ankara Üniversitesi Ziraat Fak. Peyzaj Mimarlığı Bölümü.
http://www.haberbilgi.com/bilim/cevre/mehmet_tuncer/patara.html
http://www.ioc.unesco.org
Mağosa, KIBRIS,
INTERNATIONAL GAZIMAGUSA SYMPOSIUM 2007;
MEDI-TRIOLOGY 2 : Coastal Settlements, Culture, Conservation,
AKDENİZ ÜÇLEMESİ-II- KKK : KIYI YERLEŞİMLERİ – KÜLTÜR – KORUMA
KORUMA’NIN YASAL, YÖNETSEL, PLANLAMA VE KÜLTÜREL BOYUTLARI:
PERGE-ANTALYA-KAŞ-PATARA KORİDORUNDA KORUMANIN SON 15 YILININ DEĞERLENDİRİLMESİ, SONUÇLAR VE ÖNERİLER
Doç. Dr. Mehmet TUNÇER
Şehir ve Bölge Yüksek Plancısı (ODTÜ), Kamu Yönetimi ve Siyaset Bilim
Doktoru (AÜ-SBF),
Abant İzzet Baysal Üniversitesi,
Mühendislik – Mimarlık Fakültesi,
Mimarlık Bölümü Başkanı
ÖZET
Bu bildiride, 15 yıldır çalışmakta olduğum bölge olan Perge – Antalya – Kaş ve Patara kıyı koridorunda, korumanın planlama, politika ve kültürel boyutları verilecek, son 15 yılın genel bir değerlendirilmesi yapılarak sonuçlar ortaya konacaktır.
Bu kapsamda; Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi ile Antalya-Perge arasında yer alan, korunmaya değer önemli doğal, arkeolojik ve tarihsel/kültürel değerleri barındıran Alt Bölge’de; “Sürdürülebilir ve Bütünleşik Koruma”, “Havza Koruma”, “Kıyı Yönetimi”, “Kıyı Planlaması” ve “Turizm Planlaması” na girdi verecek yasal, yönetsel ve fiziksel önerilerin geliştirilmesi hedeflenmiştir.
Bildirinin amacı; Antalya’nın doğusundaki Perge’den başlayarak, Patara’ya kadar ulaşan yaklaşık 200 kilometrelik kıyı bandı gerisinde doğal, arkeolojik, kentsel ve tarihsel çevre korunmasına ilişkin durum saptaması yapmak, başlıca güncel sorunları ortaya koymaktır.
ANAHTAR SÖZCÜKLER
Tarihsel Çevre, Doğal Çevre, Doğal Sit, Arkeolojik Sit, Kentsel Sit, Çevre Koruma, Koruma Planı, Kültür Bakanlığı.
I. KAPSAM
Ülkemizde 1980’den sonra çıkartılan Turizmi Teşvik ve Toplu Konut Yasaları ile kıyılarda ve doğal, tarihsel ve arkeolojik değeri yüksek olan kesimlerde koruma değerlerini tahrip edici, yer yer plansız, yoğun gelişmeler yaşanmıştır.
Perge’den Patara’ya kadar olan kıyı şeridinde, Antalya, Faselis, Olimpos, Termesos, Kaş ve Patara gibi Antik Dönemde PAMFİLYA (Pamphylia) ve LİKYA (Lycia)’nın önemli Antik Kentleri bulunmaktadır. Ayrıca pek çok doğal değer (Kıyılar, Falezler, Ormanlar, Milli Parklar, Tabiat Parkları vd) bulunmaktadır. Adı geçen antik kentler ve yakın çevreleri I. ve III. Derece Doğal ve Arkeolojik Sit Alanları olarak belirlenmiştir. Antalya ve Kaş’ta kentsel sit alanları da bulunmaktadır. 2863 (3386–5226) Sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Yasası uyarınca, 1984 sonrasında tüm sit alanlarında, 2 yıl içerisinde “Koruma Planları”nın yapılması gerekli iken, bazı yerlerde koruma planlarının hiç hazırlanmadığı, bazı yerlerde ise uzun yıllar süren bir süreç yaşandığı gözlenmektedir.
II. PERGE’DEN PATARA’YA ANTALYA KIYI ŞERİDİNDE KORUMANIN SON 15 YILI:
“Sürdürülebilir ve Bütünleşik / Entegre Koruma” kavramı; çok disiplinli yaklaşımı, tüm ilgililerin katılımını ve etkin ortaklığını destekleyen; biyolojik, kültürel ve eko sistem faktörleri tarafından etkilenen türlerin, dinamiklerin ve çevresel koşulların çoğunluğunu paylaşan, doğal topluluk gruplarını içine alan küçük coğrafi alanlardaki biyolojik çeşitliliğin korunmasını içermektedir (http://www.ioc.unesco.org).
Günümüzde; Perge’den Patara’ya kadar uzanan 200 km.lik kıyı şeridinde ve gerisinde sürdürülebilir ve bütünleşik bir koruma yaklaşımı bulunmamaktadır. Parçacı yaklaşım ve uygulamalar, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Çevre ve Orman Bakanlığı, Koruma Kurulları ve Yerel Yönetim kararları ile sürdürülmekte, bu da yer yer doğal, arkeolojik ve tarihsel/kentsel çevre korumasına aykırı uygulamaları beraberinde getirmektedir.
II.1. ANTALYA KENTSEL SİT ALANLARI
Antalya’da 1970’li yıların sonlarından bu yana Kaleiçi, Haşim İşçan ve Balbey mahallelerinin tarihsel konut dokusu Kentsel Sit Alanı olarak koruma altına alınmıştır.
1980 sonrasında, Antalya çevresinde kamunun planlı yatırımları
ile (Doğu Antalya ve Güney-Batı Antalya Turizm Merkezleri, Kemer ve Belek Turizm Merkezleri) 200 000’in üzerinde turistik yatak kapasitesine kavuşması,
· Bu gelişmelere bağlı olarak ve Güneydoğu ve Doğu Anadolu’daki anarşik olaylar sonucunda kent, ülkenin ortalama 2 katından daha fazla oranda bir nüfus büyümesi ile karşı karşıya kalmıştır.
· Bu gelişmeler Antalya ve yakın çevresindeki doğal, arkeolojik ve tarihsel/kültürel değerleri üzerinde büyük baskılar yaratmış ve yaratmaktadır. Nazım Planların sürekli yenilenmesi (son 15 yılda 3 kez!) ve kararsızlığı, küçük ve çapsız belediyeler eline yetki verilerek uygulama planlarının yazboz tahtası haline getirilmesi de bu durumu daha vahim hale getirmektedir.
II.1.1. Kaleiçi
1980’lerin başında ODTÜ tarafından hazırlanan Antalya Kaleiçi Koruma Planı ülkenin öncü ve başarılı uygulamalarından biri olarak dikkat çekmektedir. 1975 sonrasında Turizm Bakanlığı tarafından yapılan ve ödüllü “Yat Limanı” ve çevresindeki turizm ve konaklama amaçlı uygulamalar ile Kaleiçi’ndeki konut dokusu giderek pahalı, lüks sağlıklaşma ve onarım amaçlı uygulamalara sahne olmuştur. Ancak, zaman içindeki gelişmelere koşut olarak Koruma Planının güncellenmesine rağmen, özellikle dokunun iç kısımlarındaki küçük ölçekli konut dokusu ele alınamamış, yıkıp taklit “Yeni Tarihi Eser” oluşturma çabaları süregelmiştir. Koruma Kurulu kararı ile yapılan bazı uygulamalar restorasyon ilkelerine ve tarihsel/kültürel çevreye aykırıdır. Altyapı’nın uzun yıllar süren çalışmalardan sonra tamamlanmasına rağmen, Kaleiçi ve Yat Limanı yayalaştırılamamış, araç, servis ve yaya yollarının iç içeliği ile günümüzde yürünmesi zor, dar sokak dokusu ile tıkanmış durumdadır. Anıtsal nitelikteki bazı konut yapıları bakımsız, çökmeye terkedilmiş durumdadır. Kaleiçi’ndeki sosyal doku bozulmuş, yer yer değişen sosyal-kültürel doku nedeniyle konutlar terk edilmiş, Yat Limanı ve çevresi tamamen eğlence ve yeme içme mekânı haline gelmiştir. Yapılan onarımlar ve düzenlemeler ile ülkede önemli örnek uygulamalardan biri halinde görülmesine rağmen, Kaleiçi Antalyalının güvenlik, sosyal ve ekonomik nedenlerden dolayı ziyaret etmekten çekindiği kesimlerden biri haline gelmiştir. Doku olarak korunabilme özelliği bulunmamaktadır.
II.1.2. Haşim İşçan Mahallesi
Haşim İşçan Mahallesi, Kaleiçi’nin güney-doğusunda bulunan Antalya tarihsel kent dokusunun bir parçasıdır. 1970’lerin başında 2–3 katlı yapılardan oluşmuş bu kesimde “Koruma Amaçlı Plan”, 1996–1997 yıllarında hazırlanmıştır. Mahalle çeperleri, Cumhuriyet Caddesi üzerinde 10 kat olarak yapılaşmış, geride kalan kesim ise giderek ikincil kullanımlar, depolama ve konut alanı olarak bir çöküntü bölgesi halinde dönüşmüştür. Giderek daralan alan içinde kaçak yapılaşmalar artmış, merkez etki alanı içinde kalan bu kesimlerde korunacak tarihsel Antalya evlerinin birçoğu yok edilmiştir. Günümüzde, tek tük restore edilen yapılar dışına çok katlıların arasında sıkışıp kalmış, doku özelliğini yitirmiştir.
II.1.3. Balbey Mahallesi
Balbey Mahallesi, Kaleiçi’nin kuzey, kuzey-doğusu’nda bulunan Antalya tarihsel kent dokusunun bir parçasıdır. Merkez baskısı ile hemen tamamen yok olmuş bu kesimde “Koruma Planı” 1990 yılların başında hazırlanmıştır. Kale Kapısı çevresi ve Şarampol Caddesi’nin 1992–94 yıllarında açılan bir yarışma sonucu yayalaştırılması ile Mahalle çeperleri 4–5 kat olarak yapılaşmış, geride kalan kesim ise Haşim İşçan Mahallesi gibi giderek ikincil kullanımlar, depolama ve konut alanı olarak giderek bir çöküntü bölgesi halinde dönüşmüştür. Giderek daralan alan içinde kaçak yapılaşmalar artmış, merkez etki alanı içinde kalan bu kesimlerde korunacak geleneksel konutların ve bahçelerin birçoğu yok edilmiştir. Kalanlar ise bakımsızlık, terk edilme, ikincil kullanımlara dönüşerek bozulma gibi nitelik değiştirmektedir.
II.2. PERGE ANTİK KENTİ
Perge, Antalya’ya 17 km. doğu’da, Isparta – Alanya ana aksı üzerinde bulunan Aksu yerleşiminin 2 km. kuzeyinde bulunmaktadır. Perge üzerinde, Antalya’nın, Aksu’nun ve çevre küçük yerleşmelerinin baskısı bulunmaktadır. Aksu 6000 nüfuslu küçük bir yerleşim olmasına rağmen 75 000 nüfuslu bir Nazım Plana sahiptir. Perge Koruma Amaçlı İmar Planı 1992–1994 yılları arasında hazırlanmıştır. Bu Planda;
1. Antik Kent Giriş kapısının 2 km. kadar güneye kaydırılması, böylece antik kentin sınır dışında bırakılan birçok kalıntısının denetim altına alınması,
2. Tiyatro önünden geçen ve Tiyatro sahnesinin tahrip olmasına neden olan ana aksın yayalaştırılması, en azından ağır vasıtaların geçişine kapatılması,
3. Güney – batıda bulunan İyelik Belen Tepesinin I. Derece Arkeolojik Sit Alanı olarak ilan edilmesi,
4. Akropol ve Nekropol alanlarında öncelikli kazı alanlarının belirlenmesi,
5. Kocabelen Tepesi’ndeki Su deposu ve Fabrika binasının kaldırılması,
Koruma Planı kararı olarak getirilmiştir (Tunçer, M., 1994). Ancak bu kararların 3 ve 4. Maddeler hariç tümü günümüze kadar uygulanmamıştır.
İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi, Antalya Bölgesi Arkeoloji Araştırmaları Merkezi’nce Perge’de yürütülen Kazı ve Onarım çalışmaları kapsamında kazılar Akropolis, Sütunlu Cadde ve Batı Nekropolis’te sürdürülmektedir. Hititlerin başkenti Hattuşa’da bulunan bir bronz levhada adı geçen sınır kenti PARHA’nın PERGE olarak değerlendirilmesi sonucunda, kentin Roma Dönemi öncesini araştırmak amacıyla 1994’den beri Akropolis’te sürdürülen kazılara devam edilmiştir (Abbasoğlu, H., 2004).
II.3. KAŞ (ANTIPHELLOS) ARKEOLOJİK, KENTSEL VE DOĞAL SİT ALANLARI
Patara, Xanthos, Fellos, Antiphellos, Myra gibi Antik Kentlerin merkezinde bulunan Kaş, aynı zamanda bölgenin odağı konumundadır. Ancak, günümüzde Kaş tarihi kent dokusu hemen her yönde çok katlı ve yoğun yapılaşmalarla sarılmıştır. Yerleşik nüfusun önemli bir artış göstermemesine karşılık, yaz nüfusu ortalama 4 ila 5 oranında artmıştır. Bu gelişme doğal olarak Sit Alanları’nı değişime zorlamaktadır.
G.E.E. Anıtlar Yüksek Kurulu kararları ile Sit Alanının belirlenmesi ve koruma kararlarının alınmış olması, yerleşmenin çevresinde olmasa da Sit Alanındaki doku, strüktür ve bir dereceye kadar kültürel yapısının korunmasını sağlamıştır. Bugünkü Kaş yerleşmesi liman ve çevresinde oluşan kent merkezi ile doğu ve batı istikametinde gelişme gösterir durumdadır.
II.3.1. Kentsel Sit Alanı
Kaş Kentsel Sit Alanı ilk olarak 1978 yılında belirlenmiş, Anıtlar Yüksek Kurulu kararı ile 49 konut, 1 cami yapısı tescil edilmiştir. Koruma Planı yapılıncaya kadar geçerli olmak üzere "Antalya İli - Kaş İlçesi –Plan Koruma Kararları" üretilmiştir. 1989 yılında Kaş Kentsel Sit Alanı sınırlarının aynen devamına karar verilmiştir. Koruma Planı çalışmaları bu tarihte Kaş Belediyesi tarafından başlatılmış, Gazi Üniversitesi’ne hazırlatılan Plan çalışmaları Antalya K.T.V. Koruma Kurulu tarafından değerlendirilmiştir. Ancak, Planlama çalışmasının tamamlanamaması nedeni ile Koruma Planı 2000’li yılların başına kadar sonuçlandırılamamıştır. Bu dönem içinde Kaş kentsel sit alanı içindeki münferit sorunlar (yeni yapılaşma, onarım, plan onayı v.b.), Kaş Belediyesi ve Antalya K.T.V. Koruma Kurulu kararları ile çözümlenmiştir. Kaş Koruma Amaçlı İmar Planı; 2002 Yılında hâlihazır haritalar sayısallaştırılarak hazırlanmış ve Koruma Kurulu tarafından onaylanmıştır (Tunçer, M., UTTA Ltd., 2002).
II.3.2. Arkeolojik Sit Alanları
I. Derece Arkeolojik Sit Alanı Kaş yerleşiminin batısındaki Antik Antiphellos Kenti’ni içermektedir. Kent içinde de yer yer küçük ölçekte I. Derece Arkeolojik Sit Alanları bulunmaktadır. Yüksek Kurul İlke Kararı uyarınca "I. Derece Arkeolojik Sit Alanları' nda" kesinlikle hiçbir yapılaşmaya izin verilmemesi ve imar planlarında aynen korunacak sit alanı olarak belirlenmesi gereklidir. 1990 tarihli bir kararda da Kaya Mezarları' nın görünümlerini engelleme durumuna gelen yapılaşmanın kontrol altına alınması için Koruma İmar Planı ve plan koşulları geliştirilmiştir. Kentsel Sit Etkileme Geçiş Alanı'ndaki yapılaşmalar ile ilgili pek çok karar verilmiş ve bu kesim hemen tamamen yapılandırılmıştır.
II.3.3. Kaş (Antiphellos) Tiyatrosu
Antiphellos Tiyatrosu Likya Bölgesi’nde günümüze sağlam olarak gelebilen az sayıdaki Helenistik tiyatrolardan birisidir. İÖ 75 – 25 yıllarına tarihlenen tiyatro, İS 250 yılında onarım görmüştür. Tamamen ana kaya üzerinde inşa edilmiş olan tiyatro, konumundan dolayı gündüz ve gece ziyaretçilerin sık sık uğradıkları bir yer olmasının ve Kaş İlçesi' nin birçok yerel etkinliklerinde kullanılmasının yanı sıra, şu anda Antalya' nın batısında sosyal etkinliklere cevap verebilen tek merkezdir. Tiyatro’nun 2000 yılında dolgu tabakası temizlenmiş, ana kayaların düzeltilmesi ve onarımı yapılmıştır. Kaş’ta açık alanda sergilenen Antik Eserler ile arazide dağınık olan eserleri bir arada bulundurmak amacıyla, Kaş Uygulama İmar Planı' nda "Açık Hava Müzesi ve Parkı" olarak tanımlı alanın bitişiğinde yer alan binanın Belediyece alınıp, restore edildikten sonra Kültür Bakanlığı kullanımına verilmesi kararı verilmiştir.
II.4. PATARA ÖZEL ÇEVRE KORUMA BÖLGESİ / GELEMİŞ DOĞAL VE ARKEOLOJİK SİT ALANLARI
Gelemiş’in güneyinde ve yer yer içinde bulunan Patara Arkeolojik Ve Doğal Sit Alanları ile ilgili ilk korumacı karar 1975 yılında alınmıştır. Bölgede sınır belirlemeden tarihsel - arkeolojik alanın varlığı açıklanmış ve bazı tek eser tescilleri yapılmıştır. 1981 yılında ilk kez yapı yasağı getirilmiştir. Tarımsal faaliyetlerin tek eserler arasında sürmesinde sakınca görülmemiştir. Orman içi ve yakınındaki tarımsal alanlarda ise örtü altı tarımına imkân verilmiştir. Sit Alanları, A, B, C gibi üç ayrı alan olarak tanımlanmıştır.
A Bölgesi, antik Patara kentini; bazı tarım alanlarını ve antik limanı tanımlamış ve alanın bütününde yapı yasağı getirilmiştir. Yanısıra; bazı önemli arkeolojik eserlere 50 metreden fazla yaklaşmamak koşulu ile sadece mevsimlik tarıma izin verilmiştir.
B Bölgesi’nde, ağaç dikilebileceğine ve tarım yapılabileceğine ilişkin kararlar verilmiştir. C Bölgesi’nde ise yapı da yapılabileceği, Gelemiş Köyü’nün batı ve kuzey C Bölgesi kapsamında gelişebilmesi uygun görülmüştür. 1990 sonrasında Gelemiş yaklaşık 1000 yatak kapasitesi ve diğer hizmet sektörleri ile bir Turizm Köyü’ne dönüşmüştür. Gelişmeler, turizm konaklama tesisleri ve ikinci konutları da getirmiştir. Yanısıra, toprakların bu yeni gelişmelere koşut el değiştirmesi, korumanın hedef, ölçek ve ilkeleri ile daha da ters düşmüştür. Başlangıçta, tarih, doğa ve kültür zenginliğine dayalı ve özellikle dış turizme yönelik çok özel bu sosyo-ekonomik gelişme, doğa turizmi özellikleri taşımaktadır. Bugün de bir ölçekte bu özelliğini korumaktadır.
1996 – 1997 tarihleri arasında, Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı ile Kültür Bakanlığı, Dünya Bankası finansmanlı “Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi Yönetim Planı Bilimsel Çalışmaları” nı hazırlatmıştır. Bu çalışmada; Patara’da “Fiziki ve Doğal Değerler”, “Doğal ve Kültürel Miras”, “İnsan Kaynakları”, “Kurumsal Yapı” , “Biyolojik Yapı” üzerine bilimsel araştırmalar hazırlanmıştır. Patara ÖÇKB “Yönetim Stratejisi” ile “Eylem Planı” hazırlanmıştır (Atik, S. ve diğerleri, 1996). Halkın katılımının sağlanması amacıyla iki kez yerel toplantılar düzenlenmiş, çalışma grupları oluşturularak sorunlar ve çözüm önerileri araştırılmıştır. Kültür Bakanlığı tarafından, Antalya Valiliği İl Kültür Müdürlüğü aracılığıyla, 1997 yılı sonlarında “Patara (Gelemiş) Koruma Amaçlı İmar Planı” çalışmaları ile harita çalışmaları başlatılmıştır (UTTA, 1997). Hazırlanan 1/25 000 ölçekli plan revizyonu, 1/5000 ve 1/1000 Ölçekli Koruma Amaçlı Planlar, Plan Raporları ve Analiz /Değerlendirme çalışmaları, 1998 yılı sonunda, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü’ne incelenmek üzere sunulmuştur. Ancak bu planlama çalışması, Kültür Bakanlığı’nın 6 yıl gibi çok uzun süren inceleme sürecinden sonra uygun bulunmuştur (Tunçer M., 2000). Bu dönem içinde Patara’da kaçak yapılaşmalar, yangınlar vb tahribat süregelmektedir. Plan biter bitmez de Gelemiş’teki kooperatifler tarafından iptal davası açılmıştır. Dava halen sürmektedir. 2003 yılında (Işık, F., 2004/2) Patara’da Akdeniz Üniversitesi Araştırma Fonu ve Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü (AKMED) işbirliği ile restorasyonu hedeflenen yapılar; Tiyatro, Likya Meclis Binası, Ana Cadde Güney Kapısı, Korinth Tapınağı, Markia Tapınak Mezarı’dır.
III. SONUÇLAR VE ÖNERİLER
Tarih, kültür ve doğa harikası olan Antalya - Patara arası Bölge korunarak gelecek kuşaklara bir DÜNYA MİRASI olarak bırakılmalıdır. “UNESCO”, Xanthos ve Letoon’u “Dünya Miras Listesi” ’ne almıştır. Diğer antik kentlerin de bu Miras Listesi’nde hak ettikleri yeri alması gereklidir. Likya ve Pamfilya Bölgesi’nin bu seçkinliğini sürdürebilmesi için “Sürdürülebilir (Bütünleşik) Koruma Politikaları” geliştirilmeli ve uygulamaya konulmalıdır.
• “Bütünleşik / Sürdürülebilir Koruma” kavramı geliştirilirken antik dönem uygarlıklarının geliştiği ve yayıldığı kesimler temel olarak alınabilir. Bu kültürler genellikle alt bölgesel sınırlar içerisinde gelişmiş ve varlıklarını sürdürmüşlerdir. Dolayısıyla antik çağda, insan kökenli kültürlerin nitelikleri ile doğal çevrenin zenginlikleri çoğu zaman örtüşmektedir (Likya, Galatia, Pamphlia, Cappadocia vb antik dönem kültürleri) (Tunçer, M., Akpınar, E., 2002).
• Daha geç dönem kültürlerin (Helen, Roma, Bizans, Osmanlı, Cumhuriyet) antik dönemin kalıntıları üzerinde geliştiği düşünüldüğünde, arkeolojik kentsel sitlerin çevresindeki doğal değerler ile bütünleşik olarak ele alınması, araştırılması, değerlendirilmesi, “Koruma Amaçlı” planlanması ve uygulamada “Yönetim Modellerinin” geliştirilmesi uygun olacaktır.
• Bu yaklaşımda; aynı zamanda Güneybatı-Anadolu’ da yaşamış, tüm antik kültürlerin ve uygarlıkların geliştikleri sınırların, ekolojik bir alt bölge ile çakıştıkları iklim, topografya, diğer coğrafi veriler, bitki örtüsü (flora) ve hayvan varlıkları (fauna) ile yakın etkileşim içinde varlıklarını sürdürdükleri ve bunun gelecekte de böyle olması gerektiği düşüncesi vardır. •Bunun gerçekleştirilebilmesi için;
· Arkeolojik ve kentsel kültür varlıklarının saptanması,
belgelenmesi ve bütüncül koruma amaçlı planlanması, (Perge, Aspendos, Selge, Magydos, Patara, Xanthos, Leteon, Pınara, Kaş (Antiphellos), Demre, Phaselis, Olimpos vd.),
· Havza sınırlarının / kıyıyı etkileyecek akarsu havza sınırlarının
saptanması, buna bağlı flora ve faunanın irdelenmesi, kirliliklerin ve kaynaklarının bütüncül ele alınması uygun olacaktır.
· Kıyı yönetimi projelerinin geliştirilmesi önem taşımaktadır.
· Var olan sosyal – ekonomik verilerin, nüfus verilerinin
değerlendirilmesi, projeksiyonlarının yapılması ve buna bağlı Master planlarının (1/100 000 ölçekli Çevre Düzeni Planları dahil) ele alınması gereklidir. Türkiye’nin biyolojik çeşitliliğin tanımlanması, değerlendirilmesi ve hedeflere yönelik stratejileri içeren “Eylem Planları” nın (Türkiye Ulusal Çevre Eylem Planı (UÇEP) öncelikle uygulamaya geçirilmesi gerekmektedir. Eko-bölgesel eylem planları hazırlanması da giderek önem kazanacaktır.
Antalya-Patara arasını turizm açısından etkileyen en önemli kent olan Antalya Kenti için kapsamlı bir Master Plan olmasına rağmen, kentsel gelişmenin kontrolü olası değildir. Bu durum, kıyılardaki ve kentlerdeki hızlı gelişmeleri ve gelişme baskılarına hazırlıksız olan yerel kuruluşları denetleyecek güçlü bir “Kıyı Yönetimi” ni gerektirdiği gibi, potansiyel kirlilikleri ve kirlilik kaynaklarını kontrol altında tutacak kapsamlı bir kent yönetimine de ihtiyaç bulunmaktadır.
“Patara Yönetim Planı” yörede 1980’li yıllardan bu yana yoğunlaşan sorunlara bir çözüm getirilmesi amacıyla hazırlanmıştır. Ancak, “Yönetim Planı” karar ve önerilerinin ne kadar uygulamaya yönlendirildiği konusu tartışmalıdır. “Çıralı Yönetim Planı” hazırlanmış ve uygulamaya konmuştur. “Gelemiş - III. Derece Arkeolojik Sit Koruma Planı”, “Kaş Koruma Planı”, “Olimpos ve Phaselis Koruma Planları” tamamlanmıştır. Perge Koruma Planı, Kaş Koruma Planı detay projelerle uygulanmayı beklemektedir. Diğer arkeolojik sitlere ilişkin koruma ve yönetim planlarının da hazırlanması gereklidir. 1. Bölgede eko-sistemlerdeki yoğun insan eylemlerinden (antropojenik) kaynaklanan etkilenme ve kirlenmenin araştırılması gereklidir. 2. Antalya Metropoliten Kenti ve yakın çevresinde yapılacak tüm uygulamalar ve yapılacak tüm planlamalar, oluşturulacak “Yeşil Politika” doğrultusunda ele alınmalıdır.
3. Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından hazırlanmakta olan Antalya 1/100 000 Ölçekli Çevre Düzeni Planı, buna bağlı tanımlanmış alt ölçekli (1/25 000) ve buna bağlı yapılacak olan “Stratejik Projeler” ve “Fizibilite Çalışmaları”, “ÇEVRE DUYARLI” olarak yeniden ele alınmalıdır.
4. Antalya Büyükşehir Belediyesi sınırları içinde ve 50 km.lik Metropoliten Alan Etkisindeki kesimlerde hazırlanmış tüm Nazım Planlar bütünleştirilerek, planlı ve plansız alanlar belirlenmelidir. Buna bağlı plan içindeki tüm doğal değerleri ve tarihsel/kültürel/arkeolojik değerleri ele alacak, koruyacak, onaracak bir planlama yaklaşımı ile bu planlar revize edilmelidir. EKO-PLAN denilen çevre duyarlı Planlar üretilmelidir.
5. Tüm Uygulama Planları (1/1000) doğal, kültürel ve tarihsel çevre değerleri (Sit Alanları, ormanlar, tarım toprakları, tescilli yapı ve alanlar, akarsular, vadiler) dikkate alınarak yeniden irdelenmelidir. Uygulama Plan ve Projeleri “Sürdürülebilir Koruma” ve “Ekolojik Planlama” ilkeleri ile birlikte düşünülmelidir. Kentsel dönüşüm yapılırken “Ekolojik Planlama“ yaklaşımları ile “Kentsel Ekoloji” dikkate alınmalıdır.
5. Antalya ve çevresindeki “miras coğrafyalar”, “ekolojik hassas alanlar”, “önemli doğa alanları”, “sıfır yok oluş alanları”, “kuş, memeli, sürüngen, caretta caretta, balık, kelebek gibi önemli fauna alanları” yanısıra “önemli bitki alanları” saptanmıştır. Bunları dikkate alacak bir planlama yaklaşımı gerekmektedir.
Referanslar
Abbasoğlu, H., 2004/2, “Perge 2003”, Anadolu Akdenizi, Arkeoloji Haberleri, Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, S.45 – 48.
Atik, A., S. (Proje Yönetimi); DOĞANER, Y., GÜNER, A., MAT, H., ÖZCAN, Z., ÖZGÜNEL, C., TUNÇER, M., ULUĞ, E., ÜNLÜ, H., 1996–97, “Patara Özel Çevre Koruma Bölgesi Yönetim Planı - Sektör Raporları ve Final Rapor”.
Işık, F., 2004/2, “Patara Kazısı 2003”, Anadolu Akdenizi, Arkeoloji Haberleri, Suna-İnan Kıraç Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü, S.37–44.
Tunçer, M., 2002, “Kaş (Antiphellos) Koruma Amaçlı İmar Planı Araştırma Ve Planlama Raporu”, Kaş Belediyesi, UTTA Planlama, Projelendirme, Danışmanlık Ltd. Şti.
Tunçer, M., 1994, “Perge Koruma Amaçlı İmar Plan Raporu”, Kültür
Bakanlığı, Akman Proje Ltd.
Tunçer, M., Akpınar, E., 2002, Türkiye’nin Kıyı Ve Deniz Alanları, IV. ULUSAL KONFERANSI, Türkiye Kıyıları 02, “Güney-Batı Anadolu’da Doğal ve Kültürel Değerlerin Bütüncül Ve Sürdürülebilir Korunması”.
Türkoğlu, K., Uzel, A., Tunçer, M., 1997, “Patara Hâlihazır Kotlu Plan ve Çevre Düzenleme Projesi”; UTTA Planlama, Projelendirme & Danışmanlık Ltd.
Tunçer, M., 2000, “Patara Özel Çevre Koruma Bölgesinde Doğal Ve Kültürel Çevrenin Korunması” “2000’li Yıllarda Yaşadığımız Çevre Ve Peyzaj Mimarlığı Sempozyumu”, Ankara Üniversitesi Ziraat Fak. Peyzaj Mimarlığı Bölümü.
http://www.haberbilgi.com/bilim/cevre/mehmet_tuncer/patara.html
http://www.ioc.unesco.org
ESENBOĞA HAVALİMANIMIZ VE KENTLE BAĞLANTISI
ESENBOĞA HAVALİMANIMIZ VE KENTLE BAĞLANTISI
1929 da açılan Ankara İmar Planı Yarışmasında kazanan Alman profesör Hermann Jansen’in planında havaalanı için seçilen yer neresiydi bilirmisiniz? Bu günkü “Tandoğan Meydanı”, Jansen Planı’nda 300 000 nüfusa göre planlanan Başkent Ankara’nın tayyare alanı olarak seçilmişti.
Jansen Planı’nda günümüzdeki Tandoğan Meydanında yer alan tayyare alanı.
1956 yılında Esenboğa havaalanı inşa edildi..Ankara Kent Merkezine yaklaşık 35 km mesafede olan havalimanımız, bu yıldan beri tarifeli ve tarifesiz dış hat seferleri ile iç hat seferlerine açıktır. Pist kapasitesi yaklaşık 100 000 iniş-kalkış, terminal kapasitesi 5 000 000 yolcudur.
Uluslar arası havalimanlarının bir çoğunun kent ile doğrudan raylı toplu taşın sistemi ile bağlantılı olduğunu biliyoruz. Londra’nın batısındaki Heathrow havalimanı Londra kent merkezi ile doğrudan “underground” denilen Londra metrosu ile bağlıdır. 1976 da ilk defa Londra’ya gittiğimde inşa halinde idi ve sanırım bir yıl sonra da tamamlandı. Hatta şu espriyi yapardık o zamanlar; “yahu adamlar o kadar gelişmiş ve kültürlü ki havaalanında hamallar bile İngilizce konuşuyordu!.”
Havalimanından kente uzanan ana bağlantı yolları, dışarıdan gelenler için bir ilk imaj alanlarıdır. Birçok ülkede bu aksların düzenlenmesine yönelik çalışmalar yapıldığı ve kentlerin imajlarını düzenlemeye yönelik projelerin uygulandığını görmekteyiz.
Roma ve Budapeşte havalimanları ve kent bağlantı aksları bu bakımdan beni en çok etkileyen havalimanlarıdır.. Zaten bu kentler de tarihsel çevreleri ve korunmuş kültürel mirası ile en etkileyici kentlerdendir kıta Avrupasında..
Bizde de, 1990’ların başında ilk defa “Protokol Yolu” düzenleme çalışmaları başladı.. Atatürk Bulvarının bir kısmı ve Cinnah Caddesi üzerinde uygulandı bu projeler.. Daha sonra Havaalanı güzergahının her iki yanını düzenlemeye yönelik yarışma projeleri ile desteklendi. Ancak, bunların uygulamaya konulamadığını, son zamanlara kadar Esenboğa’dan kente gelirken ana aksın her iki tarafının gecekondu, kaçak yapılaşma görünümleri ile dolu olduğunu görüyoruz.
Geçtiğimiz günlerde Ankara Büyükşehir Belediyesi, daha çağdaş yapılar yapmak üzere bu gecekondulardan yüzlercesini yıktı ve ana aksın bazı bölümleri temizlendi.
Tabii bu çağdaş yapıların ortalama beş kattan oluşacağını ve peynir kalıbı gibi dizilerek, biteviye ana yol boyunu dolduracağını şimdiden tahmin etmek pek de zor değil..
Gönül ister di ki, Esenboğa ana aksı çevresinde planlı ve projeli, nitelikli, mimarisi ve yeşil dokusu ile göz dolduran çağdaş çevreler yaratılabilsin..
Tabii acaba sanayi alanlarının bu verimli kesimlere yönlendirilmesinin anlamı nedir? Prestiji konut çevreleri, kente yönelik açık ve yeşil alanları ile bu aks Başkentin önemli bir güzergahı haline neden gelemez??
Geçtiğimiz yıllarda, Amman’daki projemiz nedeni ile pek çok kez Ürdün’e gittiğimde, Queen Alia Havalimanı’nın her iki yanının düzeni, görselliği beni şaşırtmış ve kıyaslayınca üzmüştü.. Kente 45 dakikalık mesafede yer alan havalimanı güzergahı, 2004 yazındaki Dünya Ekonomi Zirvesi nedeniyle sürekli yenileme ve inşaatlarla bizi bezdirmişti.. Ama sonuçta konulan ışıklar, dev ilan panoları, yenilenen sinyalizasyonlarla çağdaş bir görünüm kazandı giderek..
Tabii kente inerken gördüğümüz çöl manzaraları da, bizi Allah korusun demekten alıkoymadı, ama çölün içinde yaratılan yeşil, insan ölçekli mimari ve nitelikli yapılaşmalar da hakikaten kentimizle kıyaslayınca bizi üzdü..
Neyse ki, İstanbul semalarına gelince gördüğümüz yeşil, mavi Marmara ve modern Atatürk havalimanına inince moralimiz düzeliyordu her defasında…
Hele geçen yaz Dubai’nin aşırı büyük havalimanından Yemen Sanaa ‘nın insan ölçeğindeki ama çok eski ve küçük havalimanına inince, yahu bizim Esenboğa’dan da bakımsız ve küçükleri varmış dedik içimizden..
Tabii insanların Dubaideki sevimsiz yaklaşımları ve ilgisizliğinin yerini, sevimli, güleç ve ilgili insancıl yaklaşımlarının alması da acaba “küçük güzeldir” mi desek diye düşündürdü doğrusu..
Sanırım Başkent Ankaramıza layık daha çağdaş bir havalimanı acilen gereklidir.. Hele son yangının can kaybı olmadan atlatılması da bir uyarı olsa gerek..
Özellikle havalimanı-kent bağlantısının hızlı raylı sistemle kurulması, ana güzergahın her iki tarafındaki görsel kirliliklere son verecek projelerin uygulanması da önem taşıyor....
Kalın sağlıcakla..
Mehmet TUNÇER
1929 da açılan Ankara İmar Planı Yarışmasında kazanan Alman profesör Hermann Jansen’in planında havaalanı için seçilen yer neresiydi bilirmisiniz? Bu günkü “Tandoğan Meydanı”, Jansen Planı’nda 300 000 nüfusa göre planlanan Başkent Ankara’nın tayyare alanı olarak seçilmişti.
Jansen Planı’nda günümüzdeki Tandoğan Meydanında yer alan tayyare alanı.
1956 yılında Esenboğa havaalanı inşa edildi..Ankara Kent Merkezine yaklaşık 35 km mesafede olan havalimanımız, bu yıldan beri tarifeli ve tarifesiz dış hat seferleri ile iç hat seferlerine açıktır. Pist kapasitesi yaklaşık 100 000 iniş-kalkış, terminal kapasitesi 5 000 000 yolcudur.
Uluslar arası havalimanlarının bir çoğunun kent ile doğrudan raylı toplu taşın sistemi ile bağlantılı olduğunu biliyoruz. Londra’nın batısındaki Heathrow havalimanı Londra kent merkezi ile doğrudan “underground” denilen Londra metrosu ile bağlıdır. 1976 da ilk defa Londra’ya gittiğimde inşa halinde idi ve sanırım bir yıl sonra da tamamlandı. Hatta şu espriyi yapardık o zamanlar; “yahu adamlar o kadar gelişmiş ve kültürlü ki havaalanında hamallar bile İngilizce konuşuyordu!.”
Havalimanından kente uzanan ana bağlantı yolları, dışarıdan gelenler için bir ilk imaj alanlarıdır. Birçok ülkede bu aksların düzenlenmesine yönelik çalışmalar yapıldığı ve kentlerin imajlarını düzenlemeye yönelik projelerin uygulandığını görmekteyiz.
Roma ve Budapeşte havalimanları ve kent bağlantı aksları bu bakımdan beni en çok etkileyen havalimanlarıdır.. Zaten bu kentler de tarihsel çevreleri ve korunmuş kültürel mirası ile en etkileyici kentlerdendir kıta Avrupasında..
Bizde de, 1990’ların başında ilk defa “Protokol Yolu” düzenleme çalışmaları başladı.. Atatürk Bulvarının bir kısmı ve Cinnah Caddesi üzerinde uygulandı bu projeler.. Daha sonra Havaalanı güzergahının her iki yanını düzenlemeye yönelik yarışma projeleri ile desteklendi. Ancak, bunların uygulamaya konulamadığını, son zamanlara kadar Esenboğa’dan kente gelirken ana aksın her iki tarafının gecekondu, kaçak yapılaşma görünümleri ile dolu olduğunu görüyoruz.
Geçtiğimiz günlerde Ankara Büyükşehir Belediyesi, daha çağdaş yapılar yapmak üzere bu gecekondulardan yüzlercesini yıktı ve ana aksın bazı bölümleri temizlendi.
Tabii bu çağdaş yapıların ortalama beş kattan oluşacağını ve peynir kalıbı gibi dizilerek, biteviye ana yol boyunu dolduracağını şimdiden tahmin etmek pek de zor değil..
Gönül ister di ki, Esenboğa ana aksı çevresinde planlı ve projeli, nitelikli, mimarisi ve yeşil dokusu ile göz dolduran çağdaş çevreler yaratılabilsin..
Tabii acaba sanayi alanlarının bu verimli kesimlere yönlendirilmesinin anlamı nedir? Prestiji konut çevreleri, kente yönelik açık ve yeşil alanları ile bu aks Başkentin önemli bir güzergahı haline neden gelemez??
Geçtiğimiz yıllarda, Amman’daki projemiz nedeni ile pek çok kez Ürdün’e gittiğimde, Queen Alia Havalimanı’nın her iki yanının düzeni, görselliği beni şaşırtmış ve kıyaslayınca üzmüştü.. Kente 45 dakikalık mesafede yer alan havalimanı güzergahı, 2004 yazındaki Dünya Ekonomi Zirvesi nedeniyle sürekli yenileme ve inşaatlarla bizi bezdirmişti.. Ama sonuçta konulan ışıklar, dev ilan panoları, yenilenen sinyalizasyonlarla çağdaş bir görünüm kazandı giderek..
Tabii kente inerken gördüğümüz çöl manzaraları da, bizi Allah korusun demekten alıkoymadı, ama çölün içinde yaratılan yeşil, insan ölçekli mimari ve nitelikli yapılaşmalar da hakikaten kentimizle kıyaslayınca bizi üzdü..
Neyse ki, İstanbul semalarına gelince gördüğümüz yeşil, mavi Marmara ve modern Atatürk havalimanına inince moralimiz düzeliyordu her defasında…
Hele geçen yaz Dubai’nin aşırı büyük havalimanından Yemen Sanaa ‘nın insan ölçeğindeki ama çok eski ve küçük havalimanına inince, yahu bizim Esenboğa’dan da bakımsız ve küçükleri varmış dedik içimizden..
Tabii insanların Dubaideki sevimsiz yaklaşımları ve ilgisizliğinin yerini, sevimli, güleç ve ilgili insancıl yaklaşımlarının alması da acaba “küçük güzeldir” mi desek diye düşündürdü doğrusu..
Sanırım Başkent Ankaramıza layık daha çağdaş bir havalimanı acilen gereklidir.. Hele son yangının can kaybı olmadan atlatılması da bir uyarı olsa gerek..
Özellikle havalimanı-kent bağlantısının hızlı raylı sistemle kurulması, ana güzergahın her iki tarafındaki görsel kirliliklere son verecek projelerin uygulanması da önem taşıyor....
Kalın sağlıcakla..
Mehmet TUNÇER
4 Aralık 2007 Salı
KONYA ESKİ FUAR ALANI’NIN “KENT MERKEZ PARKI” OLARAK DÖNÜŞÜMÜ
KONYA
ESKİ FUAR ALANI’NIN “KENT MERKEZ PARKI” OLARAK
YENİDEN TASARLANMASINA İLİŞKİN İLKELER,
PLANLAMA ve UYGULAMA ANA KARARLARI
Doç. Dr. Mehmet TUNÇER
KASIM 2003
I. GENEL İLKELER
I.1. KONYA FUAR ALANININ TANIMLANMASI ve KİMLİĞİ
I.1.1. KENT KİMLİĞİNİ OLUŞTURAN ÖGELER
Konya gibi nüfusu hızla artan ve yeşil dokusu yetersiz olan, suya hasret bir kentin, “Fuar Alanı” gibi Konya ile özdeşleşmiş, simgeleşmiş ve kent merkezi parkı haline gelmiş bir parkın doğal, kültürel ve simgesel değerlerinin korumaya ve geliştirmeye yönelik bir hassasiyetle ele alınması gereklidir.
Şöyle ki;
· Konya (Konia) , önemli bir Roma kenti (M.Ö.133) , Selçuk Başkenti (1097) ve önemli bir Osmanlı ticaret ve kültür, felsefe kentidir. Bu nedenle kentte yüzlerce yıllık bir tarihsel ve kültürel birikim bulunmaktadır, Mevlana düşünce ve felsefesi ile öne çıkan bir kültürel/tarihsel değerler bütünüdür.
· Konya, Cumhuriyet Dönemi Türkiyesi’ nin de metropolleşme yolunda önemli bir kentidir,
· Konya, Meram Bağları, özel flora ve faunası ile önemli bir doğal değerler bütününü çevresinde (ve de içinde) barındırmaktadır,
· Konya, artık gelişmekte olan bir sanayi kentidir.
I.1.2. KÜLTÜRPARK KİMLİĞİNİ OLUŞTURAN ÖGELER
Kültürpark Cumhuriyet dönemi modernleşme ve batılılaşma programının kentlerde büyük ölçeklerde açık/yeşil alan oluşturma göstergelerinden biridir. 1970’lerin başında Konya metropoliten alan planlanması ile birlikte geliştirilmiştir.
Kent Merkez Parklarının bir benzeri Ankara’daki Gençlik Parkı diğeri Bursa Kültürpark’ dır. Bu parklar arasında da benzerlikler bulunmaktadır.
Bu tür parklar;
· Kent için simgesel nitelikleri ve kent kimliği ile ilişkileri bulunmaktadır, bir KENT MERKEZ PARKI’dır.
· Açık, yeşil alan kullanımının su ile bütünleştirilmesinin birer örnekleridir,
· Geleneksel mesire kullanımından öte yeme/içme, dinlenme ve rekreasyon aktivitelerinin bütünleşik kullanımlarıdır.
· Ancak, zaman içinde, eklektik ve plansız uygulamalarla bu niteliklerini ve kimliklerini kaybetmişlerdir.
· Konya’da “Fuar“ alanı zaman içinde eklenti ve bozulmalarla neredeyse bir panayır haline dönüşmüş, yeşil alanlar giderek azalmış, yol/kaplamalı beton alanların oranı artmıştır.
II. KONYA FUAR ALANI PLANLAMA, PROJELENDİRME ve UYGULAMA ANA KARARLARI
Oluşturulması gerekli “Yeşil ve Tarihsel Konya Kimliği” içinde FUAR (Kültürpark) büyük bir önem taşımaktadır. Bu kimlik geliştirilmesi için aşağıdaki KARAR’ lar geliştirilmiştir:
· KARAR 1 : MERKEZ PARKI
· 1.1. KENT BÜTÜNÜ MAKRO YEŞİL SİSTEMİ İLE BÜTÜNLÜK KAZANDIRMA
· 1.2. METROPOLİTEN KONYA MİA İÇİ YEŞİL ALAN SİSTEMİ İLE BÜTÜNLÜK KAZANDIRMA
FUAR ALANI Konya Merkezi İş Alanları içinde önemli bir yeşil alan, bir “Kent Parkı” dır. Giderek bir “Merkez Parkı” haline gelecektir. Bu nedenle çevredeki dönüşüm projeleri ile birlikte ele alınmıştır. Eski Merkez ile Yeni Merkezin kesişme noktasında önemli bir kavşak niteliğindedir. (Bkz. Şema 1)
1. Fuar Alanı, MİA içinde gelecekte giderek artacak olan dinlenme gün/saatleri ile bağlantılı olarak, açık/yeşil/doğal alan gereksinmelerini karşılamaya yönelik olarak yeniden ele alınmıştır.
2. Merkez Parkı niteliğini güçlendirici çevre ile bağlantılar yeniden kurgulanmıştır, Alaeddin Tepesi, Mevlana-Alaeddin Aksı, Belediye çevresi ve kuzeye yönelen yeni merkezi iş alanları ile bağlantıları (araç/yaya/servis/bisiklet vd) kurulmuştur.
3. Park içinde yer alan yeme/içme, eğlence vb kullanımların tümünün çevrede; MİA’da karşılanacağı öngörülmüş, bu kullanımlar park içinden tasfiye edilmiştir, Fuarın taşınacağı, yer yer de kaldırılarak boşaltıldığı bilindiğinden bu kesimler parka, açık ve yeşil alan ve sosyo-kültürel mekanlar olarak katılmıştır.
ŞEMA 1: FUAR ALANININ KENT MERKEZİ İÇİNDEKİ YERİ VE ÇEVRE BAĞLANTILARI
4. Park hafta sonu gereksiniminden çok, anlık ve günlük gereksinimlere, gençler, çocuklar ve emeklilere yönelik olarak tasarlanmıştır.
· KARAR 2 : ÇEVRE DUYARLI (EKOLOJİK) YAKLAŞIM
· 2.1. DOĞAL ÇEVRE NİTELİKLERİNE OLABİLDİĞİNCE YAKIN TASARIM VE UYGULAMA
· 2.2. ÖZGÜN FLORA VE FAUNA İLE ENDEMİK TÜRLERİN KORUNARAK GELİŞTİRİLMESİ
Kent Park, Konya Metropoliten Kent bütününde ve kent merkezinde; “Çevre Koruması”, “Çevre Duyarlı” ve/veya “Ekolojik” yaklaşımların uygulanmasında örnek ve önemli bir doğa parçası olarak ele alınmıştır.
1. Binlerce yıllık çevre değerlerinin günümüze kadar ulaşabilen, kent içinde yaşamını sürdürmeye çalışan bazı önemli öğelerin korunarak, yeniden yorumlanarak geliştirilmesine, geçmiş ile gelecek arasında bir bağ oluşturmasına yönelik kararlar verilmiştir.
2. Park’ın MİA içinde bir “Doğa Parkı” olarak tasarlanması öngörüsü doğrultusunda makro kararlar verilmiştir.
3. Bir Doğa Parkı’nın niteliği gereği ;
· Sessizlik, sakinlik ve dinginliği sağlamaya yönelik yaya, taşıt , servis ulaşım kararları ile otopark düzenlemeleri getirilmiştir.
· Yeşilin görsel ve fonksiyonel bütünlüğünü sağlamaya yönelik peyzaj mimarlığı kararları üretilmiştir,
· Su öğesini geliştiren, su ile yeşil dokuyu kaynaştıran ve doğal ortamları çağrıştıran düzenlemeler getirilmiştir.
· Güncel ve yoğun kullanım alanları, çay bahçeleri, kafeler ile doğa parkının bütünleşik fakat işlevsel farklılığı belirtilmiştir.
3. Park çevresinden gelen gürültü, ekzos vb kirlilik olgularına karşı önlem olarak çevrede bariyer olarak yeşil bir doku planlanmıştır. Parkı ikiye bölen tramvay aksının (seçenek olarak) yerin altına alınması önerisi geliştirilmiştir.
· KARAR 3 : SU VE YEŞİL ÖGELERİNİN GELİŞTİRİLMESİ
· 3.1. MEVCUT HAVUZUN GÖLET HALİNE GETİRİLMESİ
· 3.2. KASKATLI HAVUZLAR İLE SUYUN DOLAŞIMININ SAĞLANMASI
· 3.3. YAYA PROMENADLARI ÜZERİNDE SU ÖGESİNİN SÜREKLİ VE AKIŞKAN OLARAK KULLANILMASI
Su öğesinin giderek artan bir biçimde kullanımı Konya için önemli bir üst ölçek proje kararıdır. Buna bağlı olarak Park alanı içinde su öğesinin kullanımı ve dolaşımı arttırılmıştır.
1. Göl yüzeyi ve dolaşım alanlarını olarak arttırarak, su yüzeyi ve kıyı kullanımlarını geliştirmek,
2. Eğim oluşturarak, kaskatlar tasarlayarak Park içinde şelaleler oluşturarak görsel ve rekreatif değerler oluşturmak,
3. Var olan su kanallarını kullanarak değerlendirmek ve geliştirmek,
bağlamında kararlar verilmiştir.
· KARAR 4 : YEŞİL KONYA KİMLİĞİNİN GELİŞTİRİLMESİ
Yeşil öğesinin korunması, geliştirilmesi “Yeşil Konya” kimliğinin yeniden kazanılmasında, “Doğa Onarımı” önemli bir yer tutacaktır. Park içinde var olan yeşil dokunun sağlıklaştırılması, oran olarak yeşilin arttırılması önemli bir karardır. Park’ ta zaman içinde açılan yollar daraltılmış, yer yer kaldırılması önerilmiş ve yeşil alanların arttırılması yönünde proje kararı geliştirilmiştir. Böylece parktaki yeşil oranı % 20-25 oranında arttırılabilecektir. Bu projede Osmanlı-Türk Park ve Bahçeleri özelindeki çeşitli özgün ögeler kullanılacaktır. (Bkz. EK I).
1. Park içi sert kaplamalı zeminlerin olabildiğince azaltılarak, geniş yeşil gölgeli ve çim alanların elde edilmesi başlıca peyzaj planlama ilkesidir.
2. Yeni yapılmış uygulamaların, döşeme, sedde ve kaplamalı zeminlerin ve nitelikli bazı alanların korunması ve geliştirilmesi önerilmiştir,
3. Yoğun yetişkin bitki / ağaç dokusunun bulunduğu kesimlerin korunması ve buradaki doğal yeşil alan niteliğinin geliştirilmesi önerilmiştir,
· KARAR 5 : TARİHSEL ve KÜLTÜREL KİMLİK
5.1. KÜLTÜR KULLANIMLARININ ARTTIRILMASI VE SOSYO-KÜLTÜREL ÖGELERİNİN GELİŞTİRİLMESİ
Fuar içindeki tüm sosyal ve kültürel yapıları (düğün salonu, sergi, çok amaçlı toplantı, tiyatro vb) bir araya toplayacak hem açık hem de kapalı mekanları olan bir "KÜLTÜR MERKEZİ” öngörülmüştür. Bu merkez karşısında 10-12 000 kişiye hizmet verecek bir ANFİ TİYATRO oluşturulacak bir yapay tepe üzerinde inşası önerilmektedir.
5.2. TARİHSEL YAPI VE PEYZAJ ÖGELERİNİN KORUNMASI
Selimiye fırını, Sakahane, Tekke, Ayabakan Türbesi, Sakahane Mescidi, Ferhuniye Camii, Eski Konya Evi (Azizoğlu, Lokal, ) , vb bir kısmı koruma altında olan (tescilli) kültür varlıklarının korunması ve bu kesimde geleneksel bir KONYA SOKAĞI düzenlemesinin yapılması öngörülmüştür.
5.3. KONYA GELENEKSEL MİMARİ ÖGELERİNİNİN VE PEYZAJ ÖGELERİNİN ÇAĞDAŞ YORUMLARININ OLUŞTURULMASI
Konya’nın tarihsel ve kültürel kimliğinin korunması ve geliştirilmesinde Fuar Alanı’nın önemli bir konumu bulunmaktadır. Özellikle, Alaeddin Tepesi ve bir bölümünün yayalaştırılması öngörülen Mevlana-Alaeddin Caddesi ile olabildiğince bağlantılarının güçlendirilmesi, bu kimliği daha geliştirecektir.
Bu projede Osmanlı-Türk Park ve Bahçeleri özelindeki çeşitli özgün ögeler kullanılacaktır. (Bkz. EK I).
TASARIM HEDEF VE İLKELERİ :
1. MAKRO HEDEF VE İLKELER:
· SAKİN, DİNLENME VE HUZUR’A YÖNELİK BİR KENT MERKEZ PARKI OLUŞTURULMASI,
· GELİP GEÇİLEN DEĞİL, OTURULUP DİNLENİLEN BİR “VAHA” OLUŞTURULMASI,
· KENT İMAJINDA ESKİ FUAR ALANI’NIN SİMGESEL NİTELİĞİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ,
· KENT ve YAKIN ÇEVRE İLE BAĞLANTILI YEŞİL SİSTEM GELİŞTİRİLMESİ,
· YAYA / BİSİKLET İLE ÇEVREDEN ULAŞIMIN KOLAYLAŞTIRILMASI VE GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK İMAJININ “DOĞA ONARIM PROJELERİ” İLE GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK’IN YIL BOYU KULLANIMININ SAĞLANMASI,
· PARKIN YEŞİL VE SU ÖGELERİNİN GELİŞTİRİLMESİ.
2. PARK’IN NİTELİK VE KİMLİĞİNE İLİŞKİN HEDEF VE İLKELER:
· PARK’IN SAKİN VE DOĞAL NİTELİĞİNİN GELİŞTİRİLMESİ, DOĞA İLE TEMAS NOKTALARI (SU/YEŞİL/HAVA/TOPRAK) OLUŞTURULMASI,
· BU AMAÇLA, ÇEVREDE GÖRÜNTÜ, GÜRÜLTÜ VE KİRLİLİK PERDESİ OLUŞTURULMASI,
· PARKIN PEYZAJ NİTELİKLERİNİN SAĞLIKLAŞTIRILMASI VE GELİŞTİRİLMESİ,
· PARKIN KENTSEL DIŞ MEKAN ÖGELERİ BAKIMINDAN GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK İÇİ SU ÖGESİNDE ÜÇÜNCÜ BOYUT (ŞELALE) OLUŞTURULMASI, SU YÜZEYİNİN BÜYÜTÜLMESİ, DOĞAL YAŞAM ORTAMLARININ GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK’IN TOPLUMSAL “DOĞA EĞİTİMİ VE BİLİNÇLENDİRME” NİTELİĞİNİN GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK’IN “SANATSAL VE KÜLTÜREL” NİTELİĞİNİN GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK’IN ALAEDDİN TEPESİ, MEVLANA AKSI İLE YAYA/ BİSİKLET BAĞLANTILARININ GÜÇLENDİRİLMESİ,
· PARK’TAKİ GEREKSİZ TÜM YAPI, EKLENTİ VE STANDLARIN KALDIRILMASI,
· PARK’TAKİ GEREKSİZ YOL, DÖŞEME VB. BETON/KAPLAMA ZEMİNLERİN MİNİMİZE EDİLMESİ, YEŞİL ALANLARIN MAKZİMİZE EDİLMESİ,
· PARK’TAKİ GÖRÜNTÜ VE GÜRÜLTÜ KİRLİLİKLERİNİN BERTARAFI,
· PARKI BÖLÜCÜ EN ÖNEMLİ ETMEN OLAN TRAMVAY AKSINI SAĞLIKLAŞTIRMAYA YÖNELİK İLKELER VE ULAŞIM KARARLARI GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK’TAN ZAMAN İÇİNDE ALINAN PARÇALARIN PARKA İADESİ İLE PARK ALANIN GELİŞTİRİLMESİ VE ALAEDDİN TEPESİ İLE BÜTÜNLEŞİK OLARAK TASARLANMASI.
EK I
İSTANBUL’DA OSMANLI-TÜRK PARKLAR ve BAHÇELER
İstanbul'da Osmanlı-Türk dönemi bahçe mimarisi ve su kıyısı kullanımlarına ilişkin araştırma ve incelemeler yeterli denilemez. Çünkü bugün, olduğu gibi korunabilmiş tek bir Türk bahçesi bulamayız. Eski bahçelerden pek azı, çok bozulmuş ya da harap olmuş bir biçimde, bize kadar kalmış, ötekiler de bütünüyle ortadan kalkmıştır. Su kıyısı düzenlemeleri de benzer şekilde genellikle ortadan kalkmış, yok olmuştur.
Bununla birlikte, dini ve özellikle sivil mimarimizin varmış olduğu yüksek ilerleme derecesini göz önünde tutarak, bahçe mimarimizin ve su kıyısı düzenlemelerinin de hiç olmazsa aynı olgunluğu bulmuş olduğu kabul edilebilir. Bahçe konusunun halk dilinde ve edebiyatımızda eskiden beri aldığı önemli yer ve İstanbul bahçelerine ait destanlar, bu kanıyı güçlendirmektedir.
Prof. Sedat Hakkı ELDEM, 1940'lı yıllarda hazırladığı "Türk Bahçeleri" adlı araştırmasında mevcut bahçe ve mesirelerin bu dönemde, her ne kadar bozulmuş, harap olmuş veya son yüzyıl eserleri olsalar bile, bunları toptan inceleyerek sonuçlara ulaşmış ve genellemelere varmıştır. Yol kalıntıları, havuz ve duvar izleri, başka bir yerde rastlanabilen bir köşk ya da çardak izi bu incelemenin esas elemanlarını oluşturmuştur.
Bu araştırmada eksikleri tamamlamak için, başvurulan ikinci bir kaynak da eski bahçeler ve su kıyılarına, yalılara ait eski resimli tasvirler, gravür ve fotoğraflardır. Bu resimler ve gravürler hayali ya da gerçek bahçelere, yalılara, kıyılara ait olup, ayrıntıları yeteri derecede aydınlık olmasa bile, bütün hakkında fikir vermektedirler. Başvurulan bir başka kaynak da yazılı dökümantasyon ve araştırmalardır. Konu bu üç temel kaynağa göre incelenmiş ve Türk bahçesi ve su kıyısı düzenlemeleri hakkında, pek kesin olmasa bile, genel bir fikir verilmeye çalışılmıştır. Çeşitli veriler bir araya getirilerek, Türk Bahçesi / Su kıyısı düzenlemeleri hakkında var olan ve kısıtlı bir süre zarfında ulaşılan bilgiler düzenli ve yararlı hale getirilmeye çalışılmıştır.
I. Türk Bahçelerİnİn Genel Kentsel TasarIm ve Peyzaj İlkelerİ
Osmanlı Türkleri, Türk “paysagiste” bahçesini doğuran görüş ve zihniyeti, yurdumuza gelinceye kadar, etki altında kalmadan içlerinde taşımışlar ve aynı esinle buradaki kompozisyonları yaratmışlardır. Doğaya karşı duydukları saygı ve sevgi ve doğa ortasında kurdukları bahçelerde gösterdikleri itidal ve alçakgönüllüğü 19. yüzyıl başlarına kadar sürdürmüşlerdir. Natüralist bahçe ve “paysage” mimarinin bundan son iki yüzyıl öncesine kadar tek ve en eski ustaları olan Çinliler ile olan temastan Türklerin çok şey öğrenmiş olduklarını kabul etmek gerekmektedir. Ancak öğrendiklerini benimsemiş ve karşılaştıkları doğa parçasının kendi içinde taşıdığı bütün gizli güzellik ve olanaklarını en ince ve anlayışlı bir duygu ile hissetmiş ve bu alanları işlemesini bilmişlerdir. Güçlü ve duygulu elleriyle işledikleri alanlara kendi güzellik anlayışlarını aşılamışlardır. Bu natüralist bahçe sanatının ancak 18. yüzyıl ortalarında, Avrupa’ya girdiğini ve ilk olarak İngiliz Bahçesi adı altında eser vermeye başladığını hatırlatırsak, Türk paysagiste bahçesinin Avrupa ve yakın doğu sanatında alması gereken önemli yeri kolaylıkla taktir edebiliriz (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Türk natüraliste bahçesi Avrupadakinden farklı olarak hiçbir zaman romantik heveslere kapılmamış, sun’i harabeler, grotesk ve exotik inşaata gereksinim duymamıştır. Bundan başka, eğimi, tarhlar ve yolları içinde kaide olarak kabul etmeyerek, düz hatları bazan büyük ölçüde bile, doğa içine çizmek cesaretini göstermiş ve burada da başarılı olmuş, yani çerçeveyi aşmamış ve uygunsuzluk yaratmamıştır. Genellikle Türk paysagiste mimarisi, işlediği doğa parçasını fazla zorlamadan, yalnız ufak tefek (retouches) ve ilavelerle etkilemeğe çalışmıştır. Bütün gücü, uygun olan yerleri seçmek ve keşfetmekte gösterdiği dirayet ve isabettedir.
19. yüzyıl sonları ve özellikle 20. yüzyıldan itibaren bu anlayış ve bilgi kaybolmuştur. Türk geometrik ve mimari bahçeleri ise bütünüyle abstre desenlere göre inşa ve tarh olunmuştur. Aslında 17. yüzyıla kadar süren ve iç bahçelerde uygulanan bu yöntem ve kural, Türk bahçelerinde 19. yüzyılın başına kadar korunmuştur.
Avrupada Romen villasından esinlenilerek İtalya, Fransa ve İngiltere manastır ve şatolarının dar teras ve avlularında oluşturulan geometrik bahçeler, ilk önce İtalya’da, 16. yüzyılda olmak üzere dar çerçevelerini aşmışlar ve büyük alanlar kaplamaya başlamışlardır. Fransa 17. yüzyılda aynı akıma uyarak, kendi kudret ve ihtişamını muazzam perspektivler, parter ve su oyunlarında aksettirmiş ve geometrik ve aksial desene dayanan bahçelerin en büyükleri değil ise de, en kudretli ve zenginlerini yaratmıştır. Bu sınırları aşma hevesinin Avrupanın büyük şehirlerine yayıldığı 17. ve 18. yüzyılda küçük geometrik bahçe yerine yavaş yavaş baroklaşan Fransız bahçesi geçmiştir.
Müslüman alemi ve etkisi altındaki yerlerde ise geometrik bahçe eski şeklini 19. hatta 20. yüzyıla kadar korumuştur. Türk bahçesi de 19. yüzyıla kadar, doğu ve müslüman bölgeleriyle olan yakınlığını muhafaza etmiştir (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
16. yüzyıla kadar Akdeniz havzasının müslüman, latin, rum ve frenk memleketlerindeki bahçe anlayışları birbirine yakın olmakla birlikte Osmanlı-Türk bahçelerinde bazı özelliklere sadık kalındığı göze çarpmaktadır.
Buna göre:
· Bahçe, daima küçük bir alanı kaplar, duvarlar veya binalarla çevrilmiş ve oturmaya elverişli olmak, çiçek, yemiş ve sebze vermek gibi yararlar sağlamak için yapılmıştır. Eldeki araçlar ve alan sınırlıdır, dolayısıyla ölçü küçüktür.
· Müslümanlar eski bir doğu geleneği olan setler ve teraslara bahçelerinde daima sadık kalmışlardır ve bu usulü aşırı bir şekilde kullanmışlardır. Hatta set ve teraslarla yetinmeyerek, bahçelerini damlar üzerine bile inşa etmişlerdir. Su oyunları, yani havuzlar, bunları birbirine bağlayan kanallar, müslüman bahçelerinin en belirli karakteristikleridir.
· Bahçelerin çeşitli yerlerine köşkler serpiştirmek, özellikle doğuda geçerli ve yaygın olan bir uygulamadır. Doğu bahçesi, genellikle bahçe anlayışının başlangıcı sayılır. Kurak arazi, az yağmurlu iklimde, bitkilerin beslenecekleri suyun sağlanması sorunu, bahçe mimarisinin başında gelmektedir. Su, kaynağından veya çaylardan alınarak sun’i kanallara sevkedilmiş ve arazi bu yolla sulanmaya elverişli bir duruma getirilmiştir. Bunun için zeminin hafif eğimli olması kanalların akıntısını kolaylaştırmak bakımından gereklidir. Bu olmazsa eğim kanalların içinde yapay olarak oluşturulur. Birbirini düz hatlarla kesen kanal şebekesi geometrik bahçe mimarisinin öncülüğünü yapmıştır denilebilir. Kanalların suyu yönlendirme ve paylaşma ödevlerine göre kesit ve genişlikleri belirlenmektedir. Yer yer ve tercihan kesinti noktalarında toplama ve yayılma tekneleri getiriliyor, bunlar zamanla süs havuzları biçiminde gelişiyorlar. Kanalların arasında kalan alanlar da aynı geometrik formüle göre planlandırılmıştır. Bu suretle geometrik bahçe sistemleri doğmuş olmaktadır. Partlar ve Sasaniler bahçelerini bu esas üzerinde kurmuşlardır. Haç şeklindeki kanal sistemi bahçe planının esasını teşkil etmiştir. İranlılar aynı ilkeyi geliştirmiştir. Haçın dört kolu arasında kalan dört alandan "Cihar bağ" sistemi doğmuştur. Bu dört bağ, dünyanın dört bucağı şeklinde kozmolojik bir düşünceye dayandırılmıştır (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976). Cihar bağ plan birçok doğu bahçelerinde esas ilke olarak kabul edilmiştir. Bütün varyasyonlar ve zaman ilerledikçe ortaya çıkan değişikliklere rağmen, bu şaşmaz iskelet kendini daima duyurmuştur.
· İki kanalın kesinti noktası bahçenin en çekici yeridir. Burada baş havuz ya da köşk bulunur. Bazen burası yapay olarak yükseltilmiş ve "cihannuma" durumunu almıştır. Çin bahçelerinde bu tümsek yapay olduğu gibi doğal da olabilir. Çoğu zaman bu tümsekler birden fazladır ve gayet büyük kompozisyonlarda birer "odak noktası" görevi görürler. Suyun daima eğimi arazi veya dağ eteklerinde kurulmuştur. Kanal sistemi, bu durumlarda bir yöne doğru uzanır. Yani esas arazi kanal eğilimini izler, ara kanallar eğime dikey durumda ve biribirine paraleldir. Bu suretle latin haçı bozulmuş ızgaraya benzer bir plan vücud bulmuştur. Böyle durumlarda bile çok kere cihar bağı sistemini koruma yönüne gidilmiştir.
· Setli Bahçeler : Arazinin eğilimi arttıkça, suların akıntısı çoğalmış ve istenilen hızı aşmıştır. Bahçe zemini ise yatay olacağına eğimli olmuştur. Kabul edilmesi imkansız sayılan bu iki nedenden ötürü, zemin yatay tabakalara bölünmüş ve kademelendirilmiş, alan istinad duvarlarıyla tutulmuştur. Bundan da "setli bahçeler" doğmuştur. Kanallara, kısaltılmış boyları içinde normal akıntı sağlamak mümkün olmuş ve üstelik bahçeyi zenginleştiren birçok eleman kazanılmıştır. Bunlar kanalların setten sete geçerken zorunlu olarak ortaya çıkaracağı çağlayan ve şelaler ile setlerin kenarlarında üstün görüş ve ferahlık sağlayan noktalardır ki, buralara köşkler ve kameriyeler oturtmak fırsatı kaçırılmıştır.
· Yollar : Bahçelerin en karakteristik taraflarından biri, yollarının daima yükseltilmiş ve kaldırımlı olmalarıdır. Bu durumu, zemini sulamak, hatta çoğu zaman tamamiyle su altında bırakmak zorunluğu doğurmuştur. Bir sulama tekniğinden doğan bu usül, bütün doğa bahçelerinde uygulanmış ve bahçelerin mimarisi üzerinde etkili olmuştur. Bend ya da set biçimindeki yolları sayesinde, bahçe planı uzun süre geleneksel aksiyalite ve düzenini koruyabilmiştir.
2. Osmanlı Döneminde İstanbul'da Mesire Yerleri, Doğal ve Halka Açık Parklar
2.1. Kağıthane Mesiresi:
Kağıthane Mesiresi birkaç yüzyıl boyunca bütün İstanbul halkının rağbetini görmüştür. Uzunluğu bakımından İstanbul’un en büyük mesirelerinden biridir. Halka açık olan bölümü, derenin iki sahilince Fil köprüsünden Doğancılar Köprüsü’ne kadar ve oradan başlayarak yalnız sol sahilde olmak üzere, Kağıthane köyüne kadar uzanır. Dere, iki köprü arasındaki kısımda, rıhtım Kağıthane köyüne kadar uzanır. Dere, iki köprü arasındaki kısımda rıhtım duvarları ile çevrelimiştir. Hünkar köşkü ile Has bahçe, Doğancılar köprüsünden Kağıthane köyüne kadar olan kısmın sağ sahilini oluşturur. Bu kısımda dere düzenlenerek iki tarafı birbirine paralel rıhtım duvarları ile çevrilmiş ve Türkiye’de bahçe mimarisinde yapılmış en uzun kanal inşa edilmiştir. Bu kısım Cetvel-i sim olarak tanınmıştır.
FOTOĞRAF 1. 19. YÜZYIL SONUNDA KAĞITHANE MESİRESİ
Genişliği yer yer değişen, iki çıplak tepe sırası arasında uzanan Kağıthane Vadisi, olağanüstü etkili ve orantılı bir mekan oluşturmaktadır. Bu alanın çeşitli yerlerine serpiştirilmiş büyük ağaç kümeleri, göz için gerekli ölçüyü verirler. 1940'lara kadar mevcut olan Çağlayan köşkünden başka, yalnız İmrahor köşkü bahçesi içinde ve harab bir halde ayakta durmaktaydı. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
FOTOĞRAF 2. 19. YÜZYIL SONUNDA KAĞITHANE MESİRESİ
2.2. Göksu:
Geniş alan kaplayan mesirelerden biri de Göksu mesiresidir. Bu mesire yerinin incelenmesi, bize, bu gibi yerlerin ne kadar ince bir duygu ve kuvvetli bir anlayış ile ele alınarak işlendiğini öğretir. Göksu mesiresi, Kağıthane ile önem ve rağbet bakımından yarışırdı. Topoğrafik yapısı Kağıthane’ninkinden ayrıdır. Çayır, Küçük ile Büyük Göksu arasındaki alanı Boğaziçi sahiline kadar kaplar ve Göksu deresini izleyerek Dört Kardeşler mevkiine kadar uzanırdı. Göksu deresine, küçük bir kolun aktığı yerde ise çayır bir miktar genişlerdi. Çayır Anadolu Hisarı ve Yenimahalle sırtları ile sınırlanmış, Boğaz tarafı ise açık kalmıştır. Bu fevkalede sevimli sahayı insan eli çok anlayışlı bir surette işlemiş ve en uygun yerlerini uygun motiflerle belirterek değerlendirmiştir. Küçüksu ağzındaki kasır ve dört yüzlü çeşme ile taş sofa, Anadolu Hisarına güzel bir karşılık oluşturmakta ve Çayırın Boğaza açılan kısmını, uyumlu bir biçimde çerçevelemektedir. Bu güzel eser II. Mahmud yapısı ve 1802 tarihlidir. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Derelerin üzerine atılmış çeşitli köprüler, ağaç grupları ve çeşmeler çayırı ayrıca süslemektedir. Göksu deresinin sağ sahilinde, su değirmeni önündeki ahşap köprü hizasındaki sahada, karakteristik ve büyükçe bir sofa vardır. Bu set II. Mahmud zamanında inşası tasarlanan bir köşkü taşımak üzere yapılmış ve sonradan köşk yapımından vazgeçilmesi üzerine bu halde kalmıştır.
Eskiden yolun sol tarafında bir çeşme, sağ tarafında da bir namazgah seti vardı. Çeşmenin yazı taşları yok olmuş, yalakların bir kısmı da sökülmüştür. Bununla beraber, kalan parçalar, eserin II. Selim zamanına ait olduğunu gösterir. Çeşme, dört yalaklı tiptedir, özelliği büyük yalaklardan birinin önündeki kanaldadır. Eskiden 10 metre kadar uzunlukta olan bu kanalın kenarları muntazam taşlarla çevrilmişti. Sonu mevcut olmadığı için suyun dereye nasıl boşaldığı bilinmemektedir. Biraz ilerdeki namazgaha ait iki ağaç ve küçük bir tümsekten başka bir şey kalmamıştır. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
FOTOĞRAF 3: GÖKSU DERESİ
Köşklü set, az eğimli bir arazi üzerine, gayet sevimli ve Göksu deresinden biraz ayrılmış, tepeciklerle çevrilmiş bir alanın kenarına yapılmıştır. Sofanın şekli, arkası yarım yuvarlak, önü ise çok hareketlidir ve iki köşe ayağı arasında bir konvex eğriden ibarettir. Bunlar demir kenetlerle tutturulmuş ve boğaz taşından kaideler üzerine oturtulmuş, ot taşı levhalardır. Setin üstünde, küçük bir kasrın temelleri vardır. Bu temel duvarlarına göre, kasrın planı, şimdiki Küçüksu kasrının planını hatırlatır. Sofanın, ortalarına yakın bir yerinde büyükçe ve 1811 (H.1226) tarihli bir yazılı taş vardır. Sofanın ve köşkün niteliği hakkında tereddüt uyandıran şeylerden biri de etrafta serpilmiş, işlenmiş taşlardır. Bunların karakteri çok kabadır ve 19. Yüzyılın ikinci yarısına ait oldukları etkisini uyandırırlar. Küçüksu kenarındaki sınırlı Has Bahçe alanından başka her yanı halka açıktı. Göksu deresi kenarına yapılmasına izin verilen fabrikalar, Boğaz ağzındaki ilkokul, çayırı bölen ağaçlı yol ve nihayet yeni vapur iskelesi ile çeşmeli sofa üstündeki kahve, bu emsalsiz Boğaz köşesinin güzelliğini bozmuştur.
Evliya Çelebi, Göksu mesiresi için şöyle diyor: “Ab-ı hayat misali bir nehirdir ki, Alem dağlarından cereyan edip gelir. İki tarafları yüksek ağaçlarla müzeyyen bağlardır ve ekseri yerleri Halıcı Zade bahçeleri ve un değirmenleridir. Bu nehir üzerinde bir tahta köprü var. Cümle uşakkan kayıklar ile bu nehirden ileri ferahfeza köylere varıp ağaçlar altında zevk ve sohbet ederler. Vacib-ül seyr bir mesiredir” (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
2.3. Balta LİmanI ÇayIrI:
Boğazın en sevimli, ancak uzun yıllardan beri terk edilmiş mesirelerinden biri de Balta Limanı çayırıdır. Çayır iki sırt arasındaki (Fıstıklı Bağ Tepesi ile Halim Paşa Koruluğu) vadinin bir yanını kaplar ve içinden Balta Limanı Deresi akar. Vadi dereyi izleyerek ve gittikçe daralarak, Kanlı Kavak Deresi' nin, Balta Limanı Deresi'ne döküldüğü yerde ikiye ayrılır. Çukur Bağ denilen yere kadar derenin iki tarafında büyük ağaç kümeleri vardır. Derenin boğaza döküldüğü ağzı, sonradan doldurulmuş ve burada yapılan Balta Limanı Sarayı ve bahçesiyle, çayırın manzarası kapanmıştır. Çayır içinde, insan elinin yaptığı eklentiler, özellikle 300 metre kadar uzanan ve çayırın bir yanını sınırlayan, satranç biçimindeki ağaçlıktır. Bu ağaç sırasının sonunda doğa yine serbest bırakılmış ve bu geçiş noktası, fıskiyeli setler ile karakterlendirilmiştir. Bu setler üç kat olarak yapılmış, en alt kata da çıkıntı biçiminde bir havuz eklenmiştir. Fıstık ağaçlarının sıraya alınmış olmaları ve yaşları III. Selim devrini hatıra getirir. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Yol boyundaki koruluk saray ile beraber dikilmiş, burada ikişer sıra ağaç arasında büyükçe bir boşluk bırakılmış ve böylelikle güzel bir yeşillik mekanı oluşturulmuştur. Burada bulunan fevkani bir köşkün ancak alt bölümleri kalmıştır.
2.4. Sultanİye ÇayIrI
Sultaniye Çayırı diğer mesire yerlerinden ayrı olarak, daha küçük ve sade bir yapıya sahipti. Burası Boğaz sahilinde, çayır ortasında kurulmuş büyük bir ağaç grubundan oluşmuştu ve ağaçların altında kademeli bir çifte çemensofa vardı. Mesire yeri oldukça küçüktü ve sahilde 150 yıl öncesine kadar duvarları meydanda olan meşhur “Acem Köşkü” ve bahçesi vardı. Evliya Çelebi’ye göre, Beykoz’un güney tarafında leb’ideryada (denize nazır) bulunan Sultaniye Bahçesi II. Beyazıd yapısı ve “bir bağ-ı cenan misal-i gülistandır”. Burada öyle serviler vardır ki ”kebkeşan asa semaya ser çekmiştir” (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
2.5. Çubuklu Mesİresİ
Sultaniye çayırına yakın olan Çubuklu mesiresi, aynı esaslara göre kurulmuştur. Sahile yakın bir yerde, büyük ağaçlar altında bir havuz ile çeşmeli sofaları vardır. Bugün, havuz ve çeşme mevcut olmakla birlikte depolar ve iskele ile rıhtım inşaatı, çayırı sahilden ayırmış bulunmaktadır. Eskiden beri rağbette olan bu mesireye bugünkü çehresini veren ve Feyzabad adı altında canlandıran III.Ahmed’in damadı İbrahim Paşa’dır. Havuz, sadece taş kaldırım ile çevrilmiş ve bir yalak ile beslenmiştir. Çeşmeli sofa, daha iyi vaziyettedir. 1720-1721 (1133) tarihli ve çok zengin bir üslubda inşa edilmiş olan tek cepheli çeşme, sofanın ortasında değil, bir yüzün üstünde bulunmaktadır. Göksu ve Çağlayan sofalarında da aynı düzen göze çarpmaktadır. Sofanın bir köşesinde bir mihrab taşı vardır (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
2.6. HavuzbaşI Mesİresİ:
Çengelköy ve Beylerbeyi arasında bulunan Havuzbaşı Mesiresinde, havuz ile oturma soflarının bir araya getirilerek çok kullanışlı bir çözüm yolu bulunduğu söylenebilir. Hafif eğimli bir arazi üzerinde inşa edilmiş olan bu sofa, üç tarafından güçlü bir istinat duvarı ile tutulmuş ve ortasında havuz, iki tarafında da yan sofalar olmak üzere üç kısma ayrılmıştır. Ortalama 8-12 metre büyüklüğünde olan havuz, geniş kapak taş çevrilmiş ve sofanın ön yüzüne kadar uzatılmıştır. Bir sıra asırlık çınar ağacı, eski satranç dizisinin son kalanlarıdır. Sofaların, bu ağaçların biraz gerisinde bulunmaları ve ağaçların da sofaların üzerine dikilmemiş olmaları, dikkati çekmektedir. I. Abdülhamid zamanından kalmış olan bu grup, eskiden denize kadar uzanan bu mesireye aitti. Bugün deniz tarafı kapanmıştır.
Yukarıda kısaca açıklanan, en tipik birkaç mesire yerinden başka bir dereceye kadar eski bünye ve karakterlerini muhafaza etmiş çayır ve mesire yerleri daha var ise de, bunlar günden güne özelliklerini kaybetmiş ve çoğu, asırlık ağaçları kesilerek ve üzerlerinde yeni tesisler yapılarak veya imar/ifraz edilerek konut alanına açılmışlardır.
2.7. Setlİ Mesİre ve Özel Bahçeler
Buraya kadar incelenen mesire ve çayırlar, araziyi zorlamadan ve tersine, arazinin topoğrafik yapısı hesaplanarak kompoze edilmiş yerlerdir. Zemin izin verdikçe, bu serbest ve doğaya karşı saygılı usül tercih edilmiş ise de, çok hareketli olan İstanbul’un arazisi, her zaman bu çözüm yollarına imkan vermemiş ve bazen arızalı alanları bile mesire ve bahçe olarak kullanılır bir şekle sokmak zorunluluğunu doğurmuştur. Bu durum setli ve kademeli bahçe mimarisini ortaya çıkarmıştır. Büyük mesirelerde arazi, setli olarak yapılmayıp, doğal şekilde bırakılmıştır. Bu nedenle, setli mesirelere daha az rastlanmaktadır. Bazen setli kısım, daha büyük bir mesirenin bir parçasından ibarettir.
Ihlamuraltı, bu tür mesirelerin en büyüklerinden biridir. Teşvikiye ile Abbas Ağa mahallelerinin yer aldığı sırtlar arasında Ihlamur Deresi ve çayırlığı uzanmakta ve Fulya Bayırı'nda son bulmaktadır. Çayırın sonu Has Bahçeye ayrılmış ve duvar içine alınmıştır. Burada eskiden Hacı Hüseyin Bağı bulunmakta idi. Şimdi yerinde Nüzheriye veya Ihlamur Köşkü vardır. Muradiye sırtlarının etekleri istinat duvarlarıyla tutulmuş, Abbas Ağa sırtları ise bütünüyle setlerle düzenlenmiştir. Bu setler üzerinde çeşitli nişantaşları, su hazineleri ve en aşağıdakinde bir havuz, üstten bir alttaki set üzerinde de sıra ile fıstık ağaçları dikilmiş bulunmaktadır. İstinat duvarları arazi üzerine büyük bir anlayış ve bilgi ile oturtulmuş ve bayırın doğal güzelliğini bozmamıştır (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Bu alanı süsleyen elemanlar arasında birer anıt sayılabilecek derecede iyi kompoze edilmiş, III. Selim ve II. Mahmud nişantaşlarından başka, birinci sette bulunan büyük havuz vardır. Küçük Çamlıca, Sütlüce, Kandilli, Çırçır, Çubuklu, Silahdarağa Mesireleri, aynı tipte ve orta büyüklükte setli bahçelerdir. Hepsinde ortak olan nitelik, zeminin istinad duvarları ile farklı katlara ayrılmış olması ve bahçenin belirli bir yöne bakan bir çeşit anfiteatr oluşturmasıdır. Sütlüce ve Çubuklu'da setler Boğaza, Silahdar'da, Alibeyköyü Deresine, Çırçır'da ise vadi ve karşı bayırlara bakmaktaydı. Setler birbirine kademelerle bağlı olup, çeşitli su oyunları ve köşkler taşımakta idi. Ağaçlar kat kat setler üzerine dikilmişti. 1950'lere kadar bu yerlerin çoğu eski niteliklerini korumaktaydı.
2.8. Asma Bahçeler
Asma bahçeler incelenirken doğunun en eski bahçelerini ve özellikle Babil’in asma bahçelerini hatırlamamak mümkün değildir. Eski efsane ve belgelere göre, dünyanın yedi harikasından biri olan bu bahçe, birbirine kademelerle bağlı ve anfiteatr şeklinde sıralanmış teraslardan oluşmuştu. Bu teraslar, kalın ayaklar ve duvarlar üzerine oturtulmuş kemerler ve büyük taş levhalarla elde edilmişti.
Bu duvarlar, asma bahçenin toprağı ve kaldırımlarını taşırlardı. Bizdeki asma bahçelerin, aynı esaslara göre yapılmış olmaları, dikkati çekmektedir. Kalın taş ayaklar üzerinde kemerler ve bunların üzerinde tonoz ve voltalar vardır. Bu tonozların sırtları, sızan suları akıtacak şekilde biçimlendirilmiş, izole edilmiş ve üzerleri toprakla doldurulmuştur. Sular, çörtenler ile sona eren kanallar ile dışarıya akıtılır veya künk borularla aşağıya yönlendirilir. Bazen bahçe alanı yetersiz olan yerlerde, yeni alan direkler üzerine oturtulmak suretiyle kazanılmış, bazan de bütün bahçe böyle ayaklar üzerine inşa edilmiştir. Bahçelerin ayaklar üzerine alınmasındaki başlıca neden, belirli bir yükseklik seviyesini korumak ve böylece öne eklenen yeni bahçeyi, eski bahçelere göre daha aşağıda ve dolayısıyla manzarasız yapmak mecburiyetinden kaçınmak zorunluğudur. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Bu tür bahçe ve terasların en önemlileri Topkapı Sarayı' ndadır. Bunlar, Sarayın Haliç cephesinin gelişmesi ve genişlemesi üzerine yer yer ve bazen biribirinin önünde yapılmıştır. İlk örnek; IV.Murad zamanında Revan ve Bağdad Köşkleri' yle birlikte, yapılan terastır. Teras büyük ayak ve tonozlar üzerine oturtularak lale veya lale bahçesi olarak tanınan eski Sofa-i Humayun ile İncirlikten daha yüksek bir düzlemde inşa edilmiştir.
Revan köşkü ile Hırkai Saadet dairesi önündeki sütunlu Sofa önünde, havuz, havuzun önünde de lale bahçesine giden yükseltilmiş yol ve merdivenler yapılmış, yolun ekseni ve büyük taş konsollar üzerine de, Sultan İbrahim zamanında, olağanüstü süslü ve İftariye Köşkü olarak tanılan kameriye eklenmiştir. Bu çardak, Türk Bahçelerinde yaygın olan motiflerden biridir ve başka yerde benzeri kalmamış olduğu için mimari tarihimiz için değeri büyüktür.
Bütünüyle teras sınırı dışında ve konsollar üzerinde bulunması da karakteristiktir. Terasın yapılış nedeni Bağdad Köşkü' dür. Hindistan'daki Türk bahçelerindeki bazı örnekleri andırmaktadır. Özellikle Ağra’da Şah Cihan' ın inşa ettirdiği ve aynı çağa rastlayan Musamman Burc ve Şişmahal ile benzerliği büyüktür. Ne yazık ki İstanbul Bahçeleri, aynı devire ait oldukları halde Moğol Bahçeleri kadar iyi korunamamıştır. Teras eski kaplamasını yitirmiştir. Bu kaplamanın üzerinde eskiden su paylaşım yolları ve toplama tekneleri olduğu tahmin edilebilir. Eski parmaklıklar da değiştiği gibi, havuzun etrafındakiler de yenidir. Surname-i Vehbide görülen ve Haliç cephesini bulutlandıran çardakdan da iz kalmamıştır. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Asma bahçeler arasında yer alan ve İkballer Dairesi' nin önünde bulunan bir başka teras, yukarıda tanımlanan ilkelere göre yapılmıştır. Burada da zemin, tonozlar üzerine oturtulmuştur. Terasın etrafı çeşitli devirlerde değiştirilmiş, Veliaht Dairesi olarak tanınan odaların yapılmasıyla bir kısmı eksilmiş, balkonuna ilaveler yapılmış, zemin de yükseltilmiştir. Su kanalları bir ana kanal ve ona dikey iki yan kanaldan oluşmaktadır. Sular sonunda döşeme için oyulmuş dolambaçlı ve dekoratif bir motifte toplanmakta ve oradan künkler aracılığıyla aşağıya indirilmektedir. Su kanallarının dekoratif bir motif haline sokulması, karakteristik bir Türk adetidir ve 19. yüzyıl ortalarına kadar devam etmiştir. Terasın büyük mermer levhalarıyla yapılan döşemesi içinde kapak taşlarıyla yapılmış iki ayrı desenli motif göze çarpmaktadır.
Bütünüyle asma olarak yapılan bir diğer bahçe de III. Sultan Osman’ın asma bahçesidir. Bu bahçe, 18. yüzyıl ortalarında, Hünkar Sofası önüne taş ve tuğla ayak ve kemerler üzerine oturtularak yapılmıştır. Kapsadığı alan büyükçe olduğu için kendi başına bir bahçe olarak değerlendirilebilir. Bu bahçede ilk göze çarpan konu, sonradan eklenen bir yapının verdiği olanaklar ölçüsünde aksial yapılmış olmasıdır. Bahçenin diğer iki yüzünden biri, örtülü bir geçit, diğeri de bir kafeslik bölmesi ile kapanmıştır. Bahçenin ortasında, küçük bir havuz ve onun iki tarafında, taş zemin içinden ayrılmış dörder çiçek yatağı vardır. Havuzun iki tarafında ayrıca birer mermer saksı dikilmiştir. Yerinde yapılan araştırma ve kazılar sonucunda, bahçenin zamanla bazı değişikliklere uğramış olduğu anlaşılmıştır.
Bunların biri, III. Osman Köşkü'nü, III. Selim ve I. Hamit odalarına bağlayan koridordur. Bu koridorun ilk yapıda bulunmadığı, fakat çok zaman geçmeden eklenmiş olduğu anlaşılıyor. İkinci değişiklik, çukur parterlerin yükseltilmesiyle olmuştur. Bu parterler etrafındaki yollara oranla, yarım metre kadar çukurda idiler. Büyük olasılıkla su birikintilerine karşı bir önlem olarak, sonradan aynı seviyeye yükseltilmişlerdir. Bu esnada asıl çiçek yastıklarının da şekil değiştirmiş oldukları tahmin edilebilir.
Havuz sahanlığı döşemesi eskidir. Gerek havuzun bordürleri, gerekse kafeslik ayaklarının kaideleri taş işleme tekniğine bütünüyle uygun olarak som döşeme mermeri içinden oyulmuştur. Bahçe, bugünkü durumuyla bile, Türk bahçe mimarisinin en değerli ve nadir örneklerinden biri sayılmaktadır. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
2.9. İstanbul’da Ünlü Bahçe, Mesire ve Parklar
Adları aşağıda sıralanmış bahçelerin büyük kısmı bugün mevcut değildir, bazıları ise harabe şeklinde durmaktadır. İsimler yerli dökümantasyondan ve belgelerden elde edilmiştir. Yabancı yazarlar, daha çok 18. ve 19. yüzyıllarda İstanbul’a rağbet gösterdiklerinden, eski bahçeleri ancak bakımsız ya da terk edilmiş bir halde görmüşlerdir. Örnek olarak, Karaağaç Sarayı ve Bahçesi 19. yüzyıl başında bütünüyle harab, fakat yerinde idi. 18. yüzyılda Üsküdar Sarayı bahçesinde köşkler sökülmüş, bahçe bakımsızdı. 19. yüzyıl başlarında Beşiktaş Sarayı’nın bahçeleri kendi hallerine bırakılmış durumda, fakat mevcuttu. Saraya ait bahçelerin sayıları devirden devire değişmiştir.
Uzunçarşılı İsmail Hakkı Emiri tasnifinden ve H. 998 (1590 M.) senesine ait bir mühimme defterinden yararlanarak 16. yüzyıl son yarısında Has Bahçe’lerin sayısının 39 olduğu saptanabilmektedir. Fakat 17. yüzyıl ortalarında bu bahçelerin sayısı 61’e çıkmış görünmektedir. Evliya Çelebi’ye göre Hasbahçelerin sayısı 21, mesirelerin sayısı 30’dur.
Evliya Çelebi zamanındaki Hasbahçeler: Tersane Bahçesi, Karaağaç Bahçesi, Mirgüne Bahçesi (Kağıthane), Halkalı Bahçesi, Siyavuşpaşa Bahçesi, Fitreköy Bahçesi, Davutpaşa Bahçesi, Sani Bahçesi, Haramidere Bahçesi, İskender Çelebi Bahçe, Dolmabahçe Bahçesi, Beşiktaş Bahçesi, Tokat Bahçesi, Sultaniye Bahçesi, Çubuklu Bahçesi, Kandilli Bahçesi, İstavroz Bahçesi, Üsküdar Bahçesi, Çamlıca Bahçesi, Fener Bahçesi olarak tesbit etmiştir (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Mesireler ise: Yenikapı Mesiresi, Bayrampaşa Mesiresi, Kasımağa Mesiresi, Topçular Mesiresi, Yaveri Mesiresi, Eyüp Bahçesi Mesiresi, Kağıthane Mesiresi, Levend Çiftliği Mesiresi, Baruthane Mesiresi, Emirgüne Mesiresi, Bendderesi Mesiresi, Çaybaşı gezinti yeri Mesiresi, Su Kemerleri Mesiresi, Sultan Osman Havuzu gezinti yeri Mesiresi, Istranca dağları Mesiresi, Selim Han Mandırası Mesiresi, Terkos gölü Mesiresi, Kiteliköy Mesiresi, Türkeşe Mesiresi, Çekmece gölleri Mesiresi, Okmeydanı Mesiresi, Akbaba Mesiresi, Ali Baba Mesiresi, Dereseki Mesiresi, Altındağ Mesiresi (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
KAYNAKLAR
• “Ataköy-Büyükçekmece Arası Sahil Düzenlemesi Avan Projesi”, “Araştırma Raporu, Temmuz 1997, UTTA Planlama & Danışmanlık Ltd. Şti.
• ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976, Kültür Bakanlığı, San’at Eserleri : 1., Milli Eğitim Basımevi, İst.
• ÖZTAN, Y., “Canlı Kültür Anıtları”, Maison Française, Dekorasyon Dergisi, Şubat 1995, Yıl:1, Sayı: 2, s.146.
• ÖZTAN, Y., “Türk Bahçesi Artık Madalyalı”, Turkuaz Dergisi, Mart 1994, Sayı:6., s. 154.
• Kevin Lynch “Image of the city".
• TÜMER,S., 1975., “Rekreasyon: İlgili Kavramlar, Sınıflamalar”, Peyzaj
Mimarlığı Dergisi, 75/2, s.16-17-18.
• ARAN, S., 1974., “Çevre Düzenlemesi-Peyzaj Mimarlığı İlişkileri”, Peyzaj Mimarlığı Dergisi, 74/1, s.11.
• “Altınpark Düzenleme Yarışması”, 1986, Ankara Büyükşehir Belediyesi.
• ÖZEN, N., 1974., “Çevre Kirlenmesi”, Peyzaj Mimarlığı Dergisi, 74/1, s.27. • •
• GÜLERSOY, Ç.,"KAYIKLAR", Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayını,
1983, Güzel San. Mat.
ESKİ FUAR ALANI’NIN “KENT MERKEZ PARKI” OLARAK
YENİDEN TASARLANMASINA İLİŞKİN İLKELER,
PLANLAMA ve UYGULAMA ANA KARARLARI
Doç. Dr. Mehmet TUNÇER
KASIM 2003
I. GENEL İLKELER
I.1. KONYA FUAR ALANININ TANIMLANMASI ve KİMLİĞİ
I.1.1. KENT KİMLİĞİNİ OLUŞTURAN ÖGELER
Konya gibi nüfusu hızla artan ve yeşil dokusu yetersiz olan, suya hasret bir kentin, “Fuar Alanı” gibi Konya ile özdeşleşmiş, simgeleşmiş ve kent merkezi parkı haline gelmiş bir parkın doğal, kültürel ve simgesel değerlerinin korumaya ve geliştirmeye yönelik bir hassasiyetle ele alınması gereklidir.
Şöyle ki;
· Konya (Konia) , önemli bir Roma kenti (M.Ö.133) , Selçuk Başkenti (1097) ve önemli bir Osmanlı ticaret ve kültür, felsefe kentidir. Bu nedenle kentte yüzlerce yıllık bir tarihsel ve kültürel birikim bulunmaktadır, Mevlana düşünce ve felsefesi ile öne çıkan bir kültürel/tarihsel değerler bütünüdür.
· Konya, Cumhuriyet Dönemi Türkiyesi’ nin de metropolleşme yolunda önemli bir kentidir,
· Konya, Meram Bağları, özel flora ve faunası ile önemli bir doğal değerler bütününü çevresinde (ve de içinde) barındırmaktadır,
· Konya, artık gelişmekte olan bir sanayi kentidir.
I.1.2. KÜLTÜRPARK KİMLİĞİNİ OLUŞTURAN ÖGELER
Kültürpark Cumhuriyet dönemi modernleşme ve batılılaşma programının kentlerde büyük ölçeklerde açık/yeşil alan oluşturma göstergelerinden biridir. 1970’lerin başında Konya metropoliten alan planlanması ile birlikte geliştirilmiştir.
Kent Merkez Parklarının bir benzeri Ankara’daki Gençlik Parkı diğeri Bursa Kültürpark’ dır. Bu parklar arasında da benzerlikler bulunmaktadır.
Bu tür parklar;
· Kent için simgesel nitelikleri ve kent kimliği ile ilişkileri bulunmaktadır, bir KENT MERKEZ PARKI’dır.
· Açık, yeşil alan kullanımının su ile bütünleştirilmesinin birer örnekleridir,
· Geleneksel mesire kullanımından öte yeme/içme, dinlenme ve rekreasyon aktivitelerinin bütünleşik kullanımlarıdır.
· Ancak, zaman içinde, eklektik ve plansız uygulamalarla bu niteliklerini ve kimliklerini kaybetmişlerdir.
· Konya’da “Fuar“ alanı zaman içinde eklenti ve bozulmalarla neredeyse bir panayır haline dönüşmüş, yeşil alanlar giderek azalmış, yol/kaplamalı beton alanların oranı artmıştır.
II. KONYA FUAR ALANI PLANLAMA, PROJELENDİRME ve UYGULAMA ANA KARARLARI
Oluşturulması gerekli “Yeşil ve Tarihsel Konya Kimliği” içinde FUAR (Kültürpark) büyük bir önem taşımaktadır. Bu kimlik geliştirilmesi için aşağıdaki KARAR’ lar geliştirilmiştir:
· KARAR 1 : MERKEZ PARKI
· 1.1. KENT BÜTÜNÜ MAKRO YEŞİL SİSTEMİ İLE BÜTÜNLÜK KAZANDIRMA
· 1.2. METROPOLİTEN KONYA MİA İÇİ YEŞİL ALAN SİSTEMİ İLE BÜTÜNLÜK KAZANDIRMA
FUAR ALANI Konya Merkezi İş Alanları içinde önemli bir yeşil alan, bir “Kent Parkı” dır. Giderek bir “Merkez Parkı” haline gelecektir. Bu nedenle çevredeki dönüşüm projeleri ile birlikte ele alınmıştır. Eski Merkez ile Yeni Merkezin kesişme noktasında önemli bir kavşak niteliğindedir. (Bkz. Şema 1)
1. Fuar Alanı, MİA içinde gelecekte giderek artacak olan dinlenme gün/saatleri ile bağlantılı olarak, açık/yeşil/doğal alan gereksinmelerini karşılamaya yönelik olarak yeniden ele alınmıştır.
2. Merkez Parkı niteliğini güçlendirici çevre ile bağlantılar yeniden kurgulanmıştır, Alaeddin Tepesi, Mevlana-Alaeddin Aksı, Belediye çevresi ve kuzeye yönelen yeni merkezi iş alanları ile bağlantıları (araç/yaya/servis/bisiklet vd) kurulmuştur.
3. Park içinde yer alan yeme/içme, eğlence vb kullanımların tümünün çevrede; MİA’da karşılanacağı öngörülmüş, bu kullanımlar park içinden tasfiye edilmiştir, Fuarın taşınacağı, yer yer de kaldırılarak boşaltıldığı bilindiğinden bu kesimler parka, açık ve yeşil alan ve sosyo-kültürel mekanlar olarak katılmıştır.
ŞEMA 1: FUAR ALANININ KENT MERKEZİ İÇİNDEKİ YERİ VE ÇEVRE BAĞLANTILARI
4. Park hafta sonu gereksiniminden çok, anlık ve günlük gereksinimlere, gençler, çocuklar ve emeklilere yönelik olarak tasarlanmıştır.
· KARAR 2 : ÇEVRE DUYARLI (EKOLOJİK) YAKLAŞIM
· 2.1. DOĞAL ÇEVRE NİTELİKLERİNE OLABİLDİĞİNCE YAKIN TASARIM VE UYGULAMA
· 2.2. ÖZGÜN FLORA VE FAUNA İLE ENDEMİK TÜRLERİN KORUNARAK GELİŞTİRİLMESİ
Kent Park, Konya Metropoliten Kent bütününde ve kent merkezinde; “Çevre Koruması”, “Çevre Duyarlı” ve/veya “Ekolojik” yaklaşımların uygulanmasında örnek ve önemli bir doğa parçası olarak ele alınmıştır.
1. Binlerce yıllık çevre değerlerinin günümüze kadar ulaşabilen, kent içinde yaşamını sürdürmeye çalışan bazı önemli öğelerin korunarak, yeniden yorumlanarak geliştirilmesine, geçmiş ile gelecek arasında bir bağ oluşturmasına yönelik kararlar verilmiştir.
2. Park’ın MİA içinde bir “Doğa Parkı” olarak tasarlanması öngörüsü doğrultusunda makro kararlar verilmiştir.
3. Bir Doğa Parkı’nın niteliği gereği ;
· Sessizlik, sakinlik ve dinginliği sağlamaya yönelik yaya, taşıt , servis ulaşım kararları ile otopark düzenlemeleri getirilmiştir.
· Yeşilin görsel ve fonksiyonel bütünlüğünü sağlamaya yönelik peyzaj mimarlığı kararları üretilmiştir,
· Su öğesini geliştiren, su ile yeşil dokuyu kaynaştıran ve doğal ortamları çağrıştıran düzenlemeler getirilmiştir.
· Güncel ve yoğun kullanım alanları, çay bahçeleri, kafeler ile doğa parkının bütünleşik fakat işlevsel farklılığı belirtilmiştir.
3. Park çevresinden gelen gürültü, ekzos vb kirlilik olgularına karşı önlem olarak çevrede bariyer olarak yeşil bir doku planlanmıştır. Parkı ikiye bölen tramvay aksının (seçenek olarak) yerin altına alınması önerisi geliştirilmiştir.
· KARAR 3 : SU VE YEŞİL ÖGELERİNİN GELİŞTİRİLMESİ
· 3.1. MEVCUT HAVUZUN GÖLET HALİNE GETİRİLMESİ
· 3.2. KASKATLI HAVUZLAR İLE SUYUN DOLAŞIMININ SAĞLANMASI
· 3.3. YAYA PROMENADLARI ÜZERİNDE SU ÖGESİNİN SÜREKLİ VE AKIŞKAN OLARAK KULLANILMASI
Su öğesinin giderek artan bir biçimde kullanımı Konya için önemli bir üst ölçek proje kararıdır. Buna bağlı olarak Park alanı içinde su öğesinin kullanımı ve dolaşımı arttırılmıştır.
1. Göl yüzeyi ve dolaşım alanlarını olarak arttırarak, su yüzeyi ve kıyı kullanımlarını geliştirmek,
2. Eğim oluşturarak, kaskatlar tasarlayarak Park içinde şelaleler oluşturarak görsel ve rekreatif değerler oluşturmak,
3. Var olan su kanallarını kullanarak değerlendirmek ve geliştirmek,
bağlamında kararlar verilmiştir.
· KARAR 4 : YEŞİL KONYA KİMLİĞİNİN GELİŞTİRİLMESİ
Yeşil öğesinin korunması, geliştirilmesi “Yeşil Konya” kimliğinin yeniden kazanılmasında, “Doğa Onarımı” önemli bir yer tutacaktır. Park içinde var olan yeşil dokunun sağlıklaştırılması, oran olarak yeşilin arttırılması önemli bir karardır. Park’ ta zaman içinde açılan yollar daraltılmış, yer yer kaldırılması önerilmiş ve yeşil alanların arttırılması yönünde proje kararı geliştirilmiştir. Böylece parktaki yeşil oranı % 20-25 oranında arttırılabilecektir. Bu projede Osmanlı-Türk Park ve Bahçeleri özelindeki çeşitli özgün ögeler kullanılacaktır. (Bkz. EK I).
1. Park içi sert kaplamalı zeminlerin olabildiğince azaltılarak, geniş yeşil gölgeli ve çim alanların elde edilmesi başlıca peyzaj planlama ilkesidir.
2. Yeni yapılmış uygulamaların, döşeme, sedde ve kaplamalı zeminlerin ve nitelikli bazı alanların korunması ve geliştirilmesi önerilmiştir,
3. Yoğun yetişkin bitki / ağaç dokusunun bulunduğu kesimlerin korunması ve buradaki doğal yeşil alan niteliğinin geliştirilmesi önerilmiştir,
· KARAR 5 : TARİHSEL ve KÜLTÜREL KİMLİK
5.1. KÜLTÜR KULLANIMLARININ ARTTIRILMASI VE SOSYO-KÜLTÜREL ÖGELERİNİN GELİŞTİRİLMESİ
Fuar içindeki tüm sosyal ve kültürel yapıları (düğün salonu, sergi, çok amaçlı toplantı, tiyatro vb) bir araya toplayacak hem açık hem de kapalı mekanları olan bir "KÜLTÜR MERKEZİ” öngörülmüştür. Bu merkez karşısında 10-12 000 kişiye hizmet verecek bir ANFİ TİYATRO oluşturulacak bir yapay tepe üzerinde inşası önerilmektedir.
5.2. TARİHSEL YAPI VE PEYZAJ ÖGELERİNİN KORUNMASI
Selimiye fırını, Sakahane, Tekke, Ayabakan Türbesi, Sakahane Mescidi, Ferhuniye Camii, Eski Konya Evi (Azizoğlu, Lokal, ) , vb bir kısmı koruma altında olan (tescilli) kültür varlıklarının korunması ve bu kesimde geleneksel bir KONYA SOKAĞI düzenlemesinin yapılması öngörülmüştür.
5.3. KONYA GELENEKSEL MİMARİ ÖGELERİNİNİN VE PEYZAJ ÖGELERİNİN ÇAĞDAŞ YORUMLARININ OLUŞTURULMASI
Konya’nın tarihsel ve kültürel kimliğinin korunması ve geliştirilmesinde Fuar Alanı’nın önemli bir konumu bulunmaktadır. Özellikle, Alaeddin Tepesi ve bir bölümünün yayalaştırılması öngörülen Mevlana-Alaeddin Caddesi ile olabildiğince bağlantılarının güçlendirilmesi, bu kimliği daha geliştirecektir.
Bu projede Osmanlı-Türk Park ve Bahçeleri özelindeki çeşitli özgün ögeler kullanılacaktır. (Bkz. EK I).
TASARIM HEDEF VE İLKELERİ :
1. MAKRO HEDEF VE İLKELER:
· SAKİN, DİNLENME VE HUZUR’A YÖNELİK BİR KENT MERKEZ PARKI OLUŞTURULMASI,
· GELİP GEÇİLEN DEĞİL, OTURULUP DİNLENİLEN BİR “VAHA” OLUŞTURULMASI,
· KENT İMAJINDA ESKİ FUAR ALANI’NIN SİMGESEL NİTELİĞİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ,
· KENT ve YAKIN ÇEVRE İLE BAĞLANTILI YEŞİL SİSTEM GELİŞTİRİLMESİ,
· YAYA / BİSİKLET İLE ÇEVREDEN ULAŞIMIN KOLAYLAŞTIRILMASI VE GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK İMAJININ “DOĞA ONARIM PROJELERİ” İLE GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK’IN YIL BOYU KULLANIMININ SAĞLANMASI,
· PARKIN YEŞİL VE SU ÖGELERİNİN GELİŞTİRİLMESİ.
2. PARK’IN NİTELİK VE KİMLİĞİNE İLİŞKİN HEDEF VE İLKELER:
· PARK’IN SAKİN VE DOĞAL NİTELİĞİNİN GELİŞTİRİLMESİ, DOĞA İLE TEMAS NOKTALARI (SU/YEŞİL/HAVA/TOPRAK) OLUŞTURULMASI,
· BU AMAÇLA, ÇEVREDE GÖRÜNTÜ, GÜRÜLTÜ VE KİRLİLİK PERDESİ OLUŞTURULMASI,
· PARKIN PEYZAJ NİTELİKLERİNİN SAĞLIKLAŞTIRILMASI VE GELİŞTİRİLMESİ,
· PARKIN KENTSEL DIŞ MEKAN ÖGELERİ BAKIMINDAN GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK İÇİ SU ÖGESİNDE ÜÇÜNCÜ BOYUT (ŞELALE) OLUŞTURULMASI, SU YÜZEYİNİN BÜYÜTÜLMESİ, DOĞAL YAŞAM ORTAMLARININ GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK’IN TOPLUMSAL “DOĞA EĞİTİMİ VE BİLİNÇLENDİRME” NİTELİĞİNİN GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK’IN “SANATSAL VE KÜLTÜREL” NİTELİĞİNİN GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK’IN ALAEDDİN TEPESİ, MEVLANA AKSI İLE YAYA/ BİSİKLET BAĞLANTILARININ GÜÇLENDİRİLMESİ,
· PARK’TAKİ GEREKSİZ TÜM YAPI, EKLENTİ VE STANDLARIN KALDIRILMASI,
· PARK’TAKİ GEREKSİZ YOL, DÖŞEME VB. BETON/KAPLAMA ZEMİNLERİN MİNİMİZE EDİLMESİ, YEŞİL ALANLARIN MAKZİMİZE EDİLMESİ,
· PARK’TAKİ GÖRÜNTÜ VE GÜRÜLTÜ KİRLİLİKLERİNİN BERTARAFI,
· PARKI BÖLÜCÜ EN ÖNEMLİ ETMEN OLAN TRAMVAY AKSINI SAĞLIKLAŞTIRMAYA YÖNELİK İLKELER VE ULAŞIM KARARLARI GELİŞTİRİLMESİ,
· PARK’TAN ZAMAN İÇİNDE ALINAN PARÇALARIN PARKA İADESİ İLE PARK ALANIN GELİŞTİRİLMESİ VE ALAEDDİN TEPESİ İLE BÜTÜNLEŞİK OLARAK TASARLANMASI.
EK I
İSTANBUL’DA OSMANLI-TÜRK PARKLAR ve BAHÇELER
İstanbul'da Osmanlı-Türk dönemi bahçe mimarisi ve su kıyısı kullanımlarına ilişkin araştırma ve incelemeler yeterli denilemez. Çünkü bugün, olduğu gibi korunabilmiş tek bir Türk bahçesi bulamayız. Eski bahçelerden pek azı, çok bozulmuş ya da harap olmuş bir biçimde, bize kadar kalmış, ötekiler de bütünüyle ortadan kalkmıştır. Su kıyısı düzenlemeleri de benzer şekilde genellikle ortadan kalkmış, yok olmuştur.
Bununla birlikte, dini ve özellikle sivil mimarimizin varmış olduğu yüksek ilerleme derecesini göz önünde tutarak, bahçe mimarimizin ve su kıyısı düzenlemelerinin de hiç olmazsa aynı olgunluğu bulmuş olduğu kabul edilebilir. Bahçe konusunun halk dilinde ve edebiyatımızda eskiden beri aldığı önemli yer ve İstanbul bahçelerine ait destanlar, bu kanıyı güçlendirmektedir.
Prof. Sedat Hakkı ELDEM, 1940'lı yıllarda hazırladığı "Türk Bahçeleri" adlı araştırmasında mevcut bahçe ve mesirelerin bu dönemde, her ne kadar bozulmuş, harap olmuş veya son yüzyıl eserleri olsalar bile, bunları toptan inceleyerek sonuçlara ulaşmış ve genellemelere varmıştır. Yol kalıntıları, havuz ve duvar izleri, başka bir yerde rastlanabilen bir köşk ya da çardak izi bu incelemenin esas elemanlarını oluşturmuştur.
Bu araştırmada eksikleri tamamlamak için, başvurulan ikinci bir kaynak da eski bahçeler ve su kıyılarına, yalılara ait eski resimli tasvirler, gravür ve fotoğraflardır. Bu resimler ve gravürler hayali ya da gerçek bahçelere, yalılara, kıyılara ait olup, ayrıntıları yeteri derecede aydınlık olmasa bile, bütün hakkında fikir vermektedirler. Başvurulan bir başka kaynak da yazılı dökümantasyon ve araştırmalardır. Konu bu üç temel kaynağa göre incelenmiş ve Türk bahçesi ve su kıyısı düzenlemeleri hakkında, pek kesin olmasa bile, genel bir fikir verilmeye çalışılmıştır. Çeşitli veriler bir araya getirilerek, Türk Bahçesi / Su kıyısı düzenlemeleri hakkında var olan ve kısıtlı bir süre zarfında ulaşılan bilgiler düzenli ve yararlı hale getirilmeye çalışılmıştır.
I. Türk Bahçelerİnİn Genel Kentsel TasarIm ve Peyzaj İlkelerİ
Osmanlı Türkleri, Türk “paysagiste” bahçesini doğuran görüş ve zihniyeti, yurdumuza gelinceye kadar, etki altında kalmadan içlerinde taşımışlar ve aynı esinle buradaki kompozisyonları yaratmışlardır. Doğaya karşı duydukları saygı ve sevgi ve doğa ortasında kurdukları bahçelerde gösterdikleri itidal ve alçakgönüllüğü 19. yüzyıl başlarına kadar sürdürmüşlerdir. Natüralist bahçe ve “paysage” mimarinin bundan son iki yüzyıl öncesine kadar tek ve en eski ustaları olan Çinliler ile olan temastan Türklerin çok şey öğrenmiş olduklarını kabul etmek gerekmektedir. Ancak öğrendiklerini benimsemiş ve karşılaştıkları doğa parçasının kendi içinde taşıdığı bütün gizli güzellik ve olanaklarını en ince ve anlayışlı bir duygu ile hissetmiş ve bu alanları işlemesini bilmişlerdir. Güçlü ve duygulu elleriyle işledikleri alanlara kendi güzellik anlayışlarını aşılamışlardır. Bu natüralist bahçe sanatının ancak 18. yüzyıl ortalarında, Avrupa’ya girdiğini ve ilk olarak İngiliz Bahçesi adı altında eser vermeye başladığını hatırlatırsak, Türk paysagiste bahçesinin Avrupa ve yakın doğu sanatında alması gereken önemli yeri kolaylıkla taktir edebiliriz (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Türk natüraliste bahçesi Avrupadakinden farklı olarak hiçbir zaman romantik heveslere kapılmamış, sun’i harabeler, grotesk ve exotik inşaata gereksinim duymamıştır. Bundan başka, eğimi, tarhlar ve yolları içinde kaide olarak kabul etmeyerek, düz hatları bazan büyük ölçüde bile, doğa içine çizmek cesaretini göstermiş ve burada da başarılı olmuş, yani çerçeveyi aşmamış ve uygunsuzluk yaratmamıştır. Genellikle Türk paysagiste mimarisi, işlediği doğa parçasını fazla zorlamadan, yalnız ufak tefek (retouches) ve ilavelerle etkilemeğe çalışmıştır. Bütün gücü, uygun olan yerleri seçmek ve keşfetmekte gösterdiği dirayet ve isabettedir.
19. yüzyıl sonları ve özellikle 20. yüzyıldan itibaren bu anlayış ve bilgi kaybolmuştur. Türk geometrik ve mimari bahçeleri ise bütünüyle abstre desenlere göre inşa ve tarh olunmuştur. Aslında 17. yüzyıla kadar süren ve iç bahçelerde uygulanan bu yöntem ve kural, Türk bahçelerinde 19. yüzyılın başına kadar korunmuştur.
Avrupada Romen villasından esinlenilerek İtalya, Fransa ve İngiltere manastır ve şatolarının dar teras ve avlularında oluşturulan geometrik bahçeler, ilk önce İtalya’da, 16. yüzyılda olmak üzere dar çerçevelerini aşmışlar ve büyük alanlar kaplamaya başlamışlardır. Fransa 17. yüzyılda aynı akıma uyarak, kendi kudret ve ihtişamını muazzam perspektivler, parter ve su oyunlarında aksettirmiş ve geometrik ve aksial desene dayanan bahçelerin en büyükleri değil ise de, en kudretli ve zenginlerini yaratmıştır. Bu sınırları aşma hevesinin Avrupanın büyük şehirlerine yayıldığı 17. ve 18. yüzyılda küçük geometrik bahçe yerine yavaş yavaş baroklaşan Fransız bahçesi geçmiştir.
Müslüman alemi ve etkisi altındaki yerlerde ise geometrik bahçe eski şeklini 19. hatta 20. yüzyıla kadar korumuştur. Türk bahçesi de 19. yüzyıla kadar, doğu ve müslüman bölgeleriyle olan yakınlığını muhafaza etmiştir (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
16. yüzyıla kadar Akdeniz havzasının müslüman, latin, rum ve frenk memleketlerindeki bahçe anlayışları birbirine yakın olmakla birlikte Osmanlı-Türk bahçelerinde bazı özelliklere sadık kalındığı göze çarpmaktadır.
Buna göre:
· Bahçe, daima küçük bir alanı kaplar, duvarlar veya binalarla çevrilmiş ve oturmaya elverişli olmak, çiçek, yemiş ve sebze vermek gibi yararlar sağlamak için yapılmıştır. Eldeki araçlar ve alan sınırlıdır, dolayısıyla ölçü küçüktür.
· Müslümanlar eski bir doğu geleneği olan setler ve teraslara bahçelerinde daima sadık kalmışlardır ve bu usulü aşırı bir şekilde kullanmışlardır. Hatta set ve teraslarla yetinmeyerek, bahçelerini damlar üzerine bile inşa etmişlerdir. Su oyunları, yani havuzlar, bunları birbirine bağlayan kanallar, müslüman bahçelerinin en belirli karakteristikleridir.
· Bahçelerin çeşitli yerlerine köşkler serpiştirmek, özellikle doğuda geçerli ve yaygın olan bir uygulamadır. Doğu bahçesi, genellikle bahçe anlayışının başlangıcı sayılır. Kurak arazi, az yağmurlu iklimde, bitkilerin beslenecekleri suyun sağlanması sorunu, bahçe mimarisinin başında gelmektedir. Su, kaynağından veya çaylardan alınarak sun’i kanallara sevkedilmiş ve arazi bu yolla sulanmaya elverişli bir duruma getirilmiştir. Bunun için zeminin hafif eğimli olması kanalların akıntısını kolaylaştırmak bakımından gereklidir. Bu olmazsa eğim kanalların içinde yapay olarak oluşturulur. Birbirini düz hatlarla kesen kanal şebekesi geometrik bahçe mimarisinin öncülüğünü yapmıştır denilebilir. Kanalların suyu yönlendirme ve paylaşma ödevlerine göre kesit ve genişlikleri belirlenmektedir. Yer yer ve tercihan kesinti noktalarında toplama ve yayılma tekneleri getiriliyor, bunlar zamanla süs havuzları biçiminde gelişiyorlar. Kanalların arasında kalan alanlar da aynı geometrik formüle göre planlandırılmıştır. Bu suretle geometrik bahçe sistemleri doğmuş olmaktadır. Partlar ve Sasaniler bahçelerini bu esas üzerinde kurmuşlardır. Haç şeklindeki kanal sistemi bahçe planının esasını teşkil etmiştir. İranlılar aynı ilkeyi geliştirmiştir. Haçın dört kolu arasında kalan dört alandan "Cihar bağ" sistemi doğmuştur. Bu dört bağ, dünyanın dört bucağı şeklinde kozmolojik bir düşünceye dayandırılmıştır (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976). Cihar bağ plan birçok doğu bahçelerinde esas ilke olarak kabul edilmiştir. Bütün varyasyonlar ve zaman ilerledikçe ortaya çıkan değişikliklere rağmen, bu şaşmaz iskelet kendini daima duyurmuştur.
· İki kanalın kesinti noktası bahçenin en çekici yeridir. Burada baş havuz ya da köşk bulunur. Bazen burası yapay olarak yükseltilmiş ve "cihannuma" durumunu almıştır. Çin bahçelerinde bu tümsek yapay olduğu gibi doğal da olabilir. Çoğu zaman bu tümsekler birden fazladır ve gayet büyük kompozisyonlarda birer "odak noktası" görevi görürler. Suyun daima eğimi arazi veya dağ eteklerinde kurulmuştur. Kanal sistemi, bu durumlarda bir yöne doğru uzanır. Yani esas arazi kanal eğilimini izler, ara kanallar eğime dikey durumda ve biribirine paraleldir. Bu suretle latin haçı bozulmuş ızgaraya benzer bir plan vücud bulmuştur. Böyle durumlarda bile çok kere cihar bağı sistemini koruma yönüne gidilmiştir.
· Setli Bahçeler : Arazinin eğilimi arttıkça, suların akıntısı çoğalmış ve istenilen hızı aşmıştır. Bahçe zemini ise yatay olacağına eğimli olmuştur. Kabul edilmesi imkansız sayılan bu iki nedenden ötürü, zemin yatay tabakalara bölünmüş ve kademelendirilmiş, alan istinad duvarlarıyla tutulmuştur. Bundan da "setli bahçeler" doğmuştur. Kanallara, kısaltılmış boyları içinde normal akıntı sağlamak mümkün olmuş ve üstelik bahçeyi zenginleştiren birçok eleman kazanılmıştır. Bunlar kanalların setten sete geçerken zorunlu olarak ortaya çıkaracağı çağlayan ve şelaler ile setlerin kenarlarında üstün görüş ve ferahlık sağlayan noktalardır ki, buralara köşkler ve kameriyeler oturtmak fırsatı kaçırılmıştır.
· Yollar : Bahçelerin en karakteristik taraflarından biri, yollarının daima yükseltilmiş ve kaldırımlı olmalarıdır. Bu durumu, zemini sulamak, hatta çoğu zaman tamamiyle su altında bırakmak zorunluğu doğurmuştur. Bir sulama tekniğinden doğan bu usül, bütün doğa bahçelerinde uygulanmış ve bahçelerin mimarisi üzerinde etkili olmuştur. Bend ya da set biçimindeki yolları sayesinde, bahçe planı uzun süre geleneksel aksiyalite ve düzenini koruyabilmiştir.
2. Osmanlı Döneminde İstanbul'da Mesire Yerleri, Doğal ve Halka Açık Parklar
2.1. Kağıthane Mesiresi:
Kağıthane Mesiresi birkaç yüzyıl boyunca bütün İstanbul halkının rağbetini görmüştür. Uzunluğu bakımından İstanbul’un en büyük mesirelerinden biridir. Halka açık olan bölümü, derenin iki sahilince Fil köprüsünden Doğancılar Köprüsü’ne kadar ve oradan başlayarak yalnız sol sahilde olmak üzere, Kağıthane köyüne kadar uzanır. Dere, iki köprü arasındaki kısımda, rıhtım Kağıthane köyüne kadar uzanır. Dere, iki köprü arasındaki kısımda rıhtım duvarları ile çevrelimiştir. Hünkar köşkü ile Has bahçe, Doğancılar köprüsünden Kağıthane köyüne kadar olan kısmın sağ sahilini oluşturur. Bu kısımda dere düzenlenerek iki tarafı birbirine paralel rıhtım duvarları ile çevrilmiş ve Türkiye’de bahçe mimarisinde yapılmış en uzun kanal inşa edilmiştir. Bu kısım Cetvel-i sim olarak tanınmıştır.
FOTOĞRAF 1. 19. YÜZYIL SONUNDA KAĞITHANE MESİRESİ
Genişliği yer yer değişen, iki çıplak tepe sırası arasında uzanan Kağıthane Vadisi, olağanüstü etkili ve orantılı bir mekan oluşturmaktadır. Bu alanın çeşitli yerlerine serpiştirilmiş büyük ağaç kümeleri, göz için gerekli ölçüyü verirler. 1940'lara kadar mevcut olan Çağlayan köşkünden başka, yalnız İmrahor köşkü bahçesi içinde ve harab bir halde ayakta durmaktaydı. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
FOTOĞRAF 2. 19. YÜZYIL SONUNDA KAĞITHANE MESİRESİ
2.2. Göksu:
Geniş alan kaplayan mesirelerden biri de Göksu mesiresidir. Bu mesire yerinin incelenmesi, bize, bu gibi yerlerin ne kadar ince bir duygu ve kuvvetli bir anlayış ile ele alınarak işlendiğini öğretir. Göksu mesiresi, Kağıthane ile önem ve rağbet bakımından yarışırdı. Topoğrafik yapısı Kağıthane’ninkinden ayrıdır. Çayır, Küçük ile Büyük Göksu arasındaki alanı Boğaziçi sahiline kadar kaplar ve Göksu deresini izleyerek Dört Kardeşler mevkiine kadar uzanırdı. Göksu deresine, küçük bir kolun aktığı yerde ise çayır bir miktar genişlerdi. Çayır Anadolu Hisarı ve Yenimahalle sırtları ile sınırlanmış, Boğaz tarafı ise açık kalmıştır. Bu fevkalede sevimli sahayı insan eli çok anlayışlı bir surette işlemiş ve en uygun yerlerini uygun motiflerle belirterek değerlendirmiştir. Küçüksu ağzındaki kasır ve dört yüzlü çeşme ile taş sofa, Anadolu Hisarına güzel bir karşılık oluşturmakta ve Çayırın Boğaza açılan kısmını, uyumlu bir biçimde çerçevelemektedir. Bu güzel eser II. Mahmud yapısı ve 1802 tarihlidir. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Derelerin üzerine atılmış çeşitli köprüler, ağaç grupları ve çeşmeler çayırı ayrıca süslemektedir. Göksu deresinin sağ sahilinde, su değirmeni önündeki ahşap köprü hizasındaki sahada, karakteristik ve büyükçe bir sofa vardır. Bu set II. Mahmud zamanında inşası tasarlanan bir köşkü taşımak üzere yapılmış ve sonradan köşk yapımından vazgeçilmesi üzerine bu halde kalmıştır.
Eskiden yolun sol tarafında bir çeşme, sağ tarafında da bir namazgah seti vardı. Çeşmenin yazı taşları yok olmuş, yalakların bir kısmı da sökülmüştür. Bununla beraber, kalan parçalar, eserin II. Selim zamanına ait olduğunu gösterir. Çeşme, dört yalaklı tiptedir, özelliği büyük yalaklardan birinin önündeki kanaldadır. Eskiden 10 metre kadar uzunlukta olan bu kanalın kenarları muntazam taşlarla çevrilmişti. Sonu mevcut olmadığı için suyun dereye nasıl boşaldığı bilinmemektedir. Biraz ilerdeki namazgaha ait iki ağaç ve küçük bir tümsekten başka bir şey kalmamıştır. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
FOTOĞRAF 3: GÖKSU DERESİ
Köşklü set, az eğimli bir arazi üzerine, gayet sevimli ve Göksu deresinden biraz ayrılmış, tepeciklerle çevrilmiş bir alanın kenarına yapılmıştır. Sofanın şekli, arkası yarım yuvarlak, önü ise çok hareketlidir ve iki köşe ayağı arasında bir konvex eğriden ibarettir. Bunlar demir kenetlerle tutturulmuş ve boğaz taşından kaideler üzerine oturtulmuş, ot taşı levhalardır. Setin üstünde, küçük bir kasrın temelleri vardır. Bu temel duvarlarına göre, kasrın planı, şimdiki Küçüksu kasrının planını hatırlatır. Sofanın, ortalarına yakın bir yerinde büyükçe ve 1811 (H.1226) tarihli bir yazılı taş vardır. Sofanın ve köşkün niteliği hakkında tereddüt uyandıran şeylerden biri de etrafta serpilmiş, işlenmiş taşlardır. Bunların karakteri çok kabadır ve 19. Yüzyılın ikinci yarısına ait oldukları etkisini uyandırırlar. Küçüksu kenarındaki sınırlı Has Bahçe alanından başka her yanı halka açıktı. Göksu deresi kenarına yapılmasına izin verilen fabrikalar, Boğaz ağzındaki ilkokul, çayırı bölen ağaçlı yol ve nihayet yeni vapur iskelesi ile çeşmeli sofa üstündeki kahve, bu emsalsiz Boğaz köşesinin güzelliğini bozmuştur.
Evliya Çelebi, Göksu mesiresi için şöyle diyor: “Ab-ı hayat misali bir nehirdir ki, Alem dağlarından cereyan edip gelir. İki tarafları yüksek ağaçlarla müzeyyen bağlardır ve ekseri yerleri Halıcı Zade bahçeleri ve un değirmenleridir. Bu nehir üzerinde bir tahta köprü var. Cümle uşakkan kayıklar ile bu nehirden ileri ferahfeza köylere varıp ağaçlar altında zevk ve sohbet ederler. Vacib-ül seyr bir mesiredir” (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
2.3. Balta LİmanI ÇayIrI:
Boğazın en sevimli, ancak uzun yıllardan beri terk edilmiş mesirelerinden biri de Balta Limanı çayırıdır. Çayır iki sırt arasındaki (Fıstıklı Bağ Tepesi ile Halim Paşa Koruluğu) vadinin bir yanını kaplar ve içinden Balta Limanı Deresi akar. Vadi dereyi izleyerek ve gittikçe daralarak, Kanlı Kavak Deresi' nin, Balta Limanı Deresi'ne döküldüğü yerde ikiye ayrılır. Çukur Bağ denilen yere kadar derenin iki tarafında büyük ağaç kümeleri vardır. Derenin boğaza döküldüğü ağzı, sonradan doldurulmuş ve burada yapılan Balta Limanı Sarayı ve bahçesiyle, çayırın manzarası kapanmıştır. Çayır içinde, insan elinin yaptığı eklentiler, özellikle 300 metre kadar uzanan ve çayırın bir yanını sınırlayan, satranç biçimindeki ağaçlıktır. Bu ağaç sırasının sonunda doğa yine serbest bırakılmış ve bu geçiş noktası, fıskiyeli setler ile karakterlendirilmiştir. Bu setler üç kat olarak yapılmış, en alt kata da çıkıntı biçiminde bir havuz eklenmiştir. Fıstık ağaçlarının sıraya alınmış olmaları ve yaşları III. Selim devrini hatıra getirir. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Yol boyundaki koruluk saray ile beraber dikilmiş, burada ikişer sıra ağaç arasında büyükçe bir boşluk bırakılmış ve böylelikle güzel bir yeşillik mekanı oluşturulmuştur. Burada bulunan fevkani bir köşkün ancak alt bölümleri kalmıştır.
2.4. Sultanİye ÇayIrI
Sultaniye Çayırı diğer mesire yerlerinden ayrı olarak, daha küçük ve sade bir yapıya sahipti. Burası Boğaz sahilinde, çayır ortasında kurulmuş büyük bir ağaç grubundan oluşmuştu ve ağaçların altında kademeli bir çifte çemensofa vardı. Mesire yeri oldukça küçüktü ve sahilde 150 yıl öncesine kadar duvarları meydanda olan meşhur “Acem Köşkü” ve bahçesi vardı. Evliya Çelebi’ye göre, Beykoz’un güney tarafında leb’ideryada (denize nazır) bulunan Sultaniye Bahçesi II. Beyazıd yapısı ve “bir bağ-ı cenan misal-i gülistandır”. Burada öyle serviler vardır ki ”kebkeşan asa semaya ser çekmiştir” (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
2.5. Çubuklu Mesİresİ
Sultaniye çayırına yakın olan Çubuklu mesiresi, aynı esaslara göre kurulmuştur. Sahile yakın bir yerde, büyük ağaçlar altında bir havuz ile çeşmeli sofaları vardır. Bugün, havuz ve çeşme mevcut olmakla birlikte depolar ve iskele ile rıhtım inşaatı, çayırı sahilden ayırmış bulunmaktadır. Eskiden beri rağbette olan bu mesireye bugünkü çehresini veren ve Feyzabad adı altında canlandıran III.Ahmed’in damadı İbrahim Paşa’dır. Havuz, sadece taş kaldırım ile çevrilmiş ve bir yalak ile beslenmiştir. Çeşmeli sofa, daha iyi vaziyettedir. 1720-1721 (1133) tarihli ve çok zengin bir üslubda inşa edilmiş olan tek cepheli çeşme, sofanın ortasında değil, bir yüzün üstünde bulunmaktadır. Göksu ve Çağlayan sofalarında da aynı düzen göze çarpmaktadır. Sofanın bir köşesinde bir mihrab taşı vardır (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
2.6. HavuzbaşI Mesİresİ:
Çengelköy ve Beylerbeyi arasında bulunan Havuzbaşı Mesiresinde, havuz ile oturma soflarının bir araya getirilerek çok kullanışlı bir çözüm yolu bulunduğu söylenebilir. Hafif eğimli bir arazi üzerinde inşa edilmiş olan bu sofa, üç tarafından güçlü bir istinat duvarı ile tutulmuş ve ortasında havuz, iki tarafında da yan sofalar olmak üzere üç kısma ayrılmıştır. Ortalama 8-12 metre büyüklüğünde olan havuz, geniş kapak taş çevrilmiş ve sofanın ön yüzüne kadar uzatılmıştır. Bir sıra asırlık çınar ağacı, eski satranç dizisinin son kalanlarıdır. Sofaların, bu ağaçların biraz gerisinde bulunmaları ve ağaçların da sofaların üzerine dikilmemiş olmaları, dikkati çekmektedir. I. Abdülhamid zamanından kalmış olan bu grup, eskiden denize kadar uzanan bu mesireye aitti. Bugün deniz tarafı kapanmıştır.
Yukarıda kısaca açıklanan, en tipik birkaç mesire yerinden başka bir dereceye kadar eski bünye ve karakterlerini muhafaza etmiş çayır ve mesire yerleri daha var ise de, bunlar günden güne özelliklerini kaybetmiş ve çoğu, asırlık ağaçları kesilerek ve üzerlerinde yeni tesisler yapılarak veya imar/ifraz edilerek konut alanına açılmışlardır.
2.7. Setlİ Mesİre ve Özel Bahçeler
Buraya kadar incelenen mesire ve çayırlar, araziyi zorlamadan ve tersine, arazinin topoğrafik yapısı hesaplanarak kompoze edilmiş yerlerdir. Zemin izin verdikçe, bu serbest ve doğaya karşı saygılı usül tercih edilmiş ise de, çok hareketli olan İstanbul’un arazisi, her zaman bu çözüm yollarına imkan vermemiş ve bazen arızalı alanları bile mesire ve bahçe olarak kullanılır bir şekle sokmak zorunluluğunu doğurmuştur. Bu durum setli ve kademeli bahçe mimarisini ortaya çıkarmıştır. Büyük mesirelerde arazi, setli olarak yapılmayıp, doğal şekilde bırakılmıştır. Bu nedenle, setli mesirelere daha az rastlanmaktadır. Bazen setli kısım, daha büyük bir mesirenin bir parçasından ibarettir.
Ihlamuraltı, bu tür mesirelerin en büyüklerinden biridir. Teşvikiye ile Abbas Ağa mahallelerinin yer aldığı sırtlar arasında Ihlamur Deresi ve çayırlığı uzanmakta ve Fulya Bayırı'nda son bulmaktadır. Çayırın sonu Has Bahçeye ayrılmış ve duvar içine alınmıştır. Burada eskiden Hacı Hüseyin Bağı bulunmakta idi. Şimdi yerinde Nüzheriye veya Ihlamur Köşkü vardır. Muradiye sırtlarının etekleri istinat duvarlarıyla tutulmuş, Abbas Ağa sırtları ise bütünüyle setlerle düzenlenmiştir. Bu setler üzerinde çeşitli nişantaşları, su hazineleri ve en aşağıdakinde bir havuz, üstten bir alttaki set üzerinde de sıra ile fıstık ağaçları dikilmiş bulunmaktadır. İstinat duvarları arazi üzerine büyük bir anlayış ve bilgi ile oturtulmuş ve bayırın doğal güzelliğini bozmamıştır (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Bu alanı süsleyen elemanlar arasında birer anıt sayılabilecek derecede iyi kompoze edilmiş, III. Selim ve II. Mahmud nişantaşlarından başka, birinci sette bulunan büyük havuz vardır. Küçük Çamlıca, Sütlüce, Kandilli, Çırçır, Çubuklu, Silahdarağa Mesireleri, aynı tipte ve orta büyüklükte setli bahçelerdir. Hepsinde ortak olan nitelik, zeminin istinad duvarları ile farklı katlara ayrılmış olması ve bahçenin belirli bir yöne bakan bir çeşit anfiteatr oluşturmasıdır. Sütlüce ve Çubuklu'da setler Boğaza, Silahdar'da, Alibeyköyü Deresine, Çırçır'da ise vadi ve karşı bayırlara bakmaktaydı. Setler birbirine kademelerle bağlı olup, çeşitli su oyunları ve köşkler taşımakta idi. Ağaçlar kat kat setler üzerine dikilmişti. 1950'lere kadar bu yerlerin çoğu eski niteliklerini korumaktaydı.
2.8. Asma Bahçeler
Asma bahçeler incelenirken doğunun en eski bahçelerini ve özellikle Babil’in asma bahçelerini hatırlamamak mümkün değildir. Eski efsane ve belgelere göre, dünyanın yedi harikasından biri olan bu bahçe, birbirine kademelerle bağlı ve anfiteatr şeklinde sıralanmış teraslardan oluşmuştu. Bu teraslar, kalın ayaklar ve duvarlar üzerine oturtulmuş kemerler ve büyük taş levhalarla elde edilmişti.
Bu duvarlar, asma bahçenin toprağı ve kaldırımlarını taşırlardı. Bizdeki asma bahçelerin, aynı esaslara göre yapılmış olmaları, dikkati çekmektedir. Kalın taş ayaklar üzerinde kemerler ve bunların üzerinde tonoz ve voltalar vardır. Bu tonozların sırtları, sızan suları akıtacak şekilde biçimlendirilmiş, izole edilmiş ve üzerleri toprakla doldurulmuştur. Sular, çörtenler ile sona eren kanallar ile dışarıya akıtılır veya künk borularla aşağıya yönlendirilir. Bazen bahçe alanı yetersiz olan yerlerde, yeni alan direkler üzerine oturtulmak suretiyle kazanılmış, bazan de bütün bahçe böyle ayaklar üzerine inşa edilmiştir. Bahçelerin ayaklar üzerine alınmasındaki başlıca neden, belirli bir yükseklik seviyesini korumak ve böylece öne eklenen yeni bahçeyi, eski bahçelere göre daha aşağıda ve dolayısıyla manzarasız yapmak mecburiyetinden kaçınmak zorunluğudur. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Bu tür bahçe ve terasların en önemlileri Topkapı Sarayı' ndadır. Bunlar, Sarayın Haliç cephesinin gelişmesi ve genişlemesi üzerine yer yer ve bazen biribirinin önünde yapılmıştır. İlk örnek; IV.Murad zamanında Revan ve Bağdad Köşkleri' yle birlikte, yapılan terastır. Teras büyük ayak ve tonozlar üzerine oturtularak lale veya lale bahçesi olarak tanınan eski Sofa-i Humayun ile İncirlikten daha yüksek bir düzlemde inşa edilmiştir.
Revan köşkü ile Hırkai Saadet dairesi önündeki sütunlu Sofa önünde, havuz, havuzun önünde de lale bahçesine giden yükseltilmiş yol ve merdivenler yapılmış, yolun ekseni ve büyük taş konsollar üzerine de, Sultan İbrahim zamanında, olağanüstü süslü ve İftariye Köşkü olarak tanılan kameriye eklenmiştir. Bu çardak, Türk Bahçelerinde yaygın olan motiflerden biridir ve başka yerde benzeri kalmamış olduğu için mimari tarihimiz için değeri büyüktür.
Bütünüyle teras sınırı dışında ve konsollar üzerinde bulunması da karakteristiktir. Terasın yapılış nedeni Bağdad Köşkü' dür. Hindistan'daki Türk bahçelerindeki bazı örnekleri andırmaktadır. Özellikle Ağra’da Şah Cihan' ın inşa ettirdiği ve aynı çağa rastlayan Musamman Burc ve Şişmahal ile benzerliği büyüktür. Ne yazık ki İstanbul Bahçeleri, aynı devire ait oldukları halde Moğol Bahçeleri kadar iyi korunamamıştır. Teras eski kaplamasını yitirmiştir. Bu kaplamanın üzerinde eskiden su paylaşım yolları ve toplama tekneleri olduğu tahmin edilebilir. Eski parmaklıklar da değiştiği gibi, havuzun etrafındakiler de yenidir. Surname-i Vehbide görülen ve Haliç cephesini bulutlandıran çardakdan da iz kalmamıştır. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Asma bahçeler arasında yer alan ve İkballer Dairesi' nin önünde bulunan bir başka teras, yukarıda tanımlanan ilkelere göre yapılmıştır. Burada da zemin, tonozlar üzerine oturtulmuştur. Terasın etrafı çeşitli devirlerde değiştirilmiş, Veliaht Dairesi olarak tanınan odaların yapılmasıyla bir kısmı eksilmiş, balkonuna ilaveler yapılmış, zemin de yükseltilmiştir. Su kanalları bir ana kanal ve ona dikey iki yan kanaldan oluşmaktadır. Sular sonunda döşeme için oyulmuş dolambaçlı ve dekoratif bir motifte toplanmakta ve oradan künkler aracılığıyla aşağıya indirilmektedir. Su kanallarının dekoratif bir motif haline sokulması, karakteristik bir Türk adetidir ve 19. yüzyıl ortalarına kadar devam etmiştir. Terasın büyük mermer levhalarıyla yapılan döşemesi içinde kapak taşlarıyla yapılmış iki ayrı desenli motif göze çarpmaktadır.
Bütünüyle asma olarak yapılan bir diğer bahçe de III. Sultan Osman’ın asma bahçesidir. Bu bahçe, 18. yüzyıl ortalarında, Hünkar Sofası önüne taş ve tuğla ayak ve kemerler üzerine oturtularak yapılmıştır. Kapsadığı alan büyükçe olduğu için kendi başına bir bahçe olarak değerlendirilebilir. Bu bahçede ilk göze çarpan konu, sonradan eklenen bir yapının verdiği olanaklar ölçüsünde aksial yapılmış olmasıdır. Bahçenin diğer iki yüzünden biri, örtülü bir geçit, diğeri de bir kafeslik bölmesi ile kapanmıştır. Bahçenin ortasında, küçük bir havuz ve onun iki tarafında, taş zemin içinden ayrılmış dörder çiçek yatağı vardır. Havuzun iki tarafında ayrıca birer mermer saksı dikilmiştir. Yerinde yapılan araştırma ve kazılar sonucunda, bahçenin zamanla bazı değişikliklere uğramış olduğu anlaşılmıştır.
Bunların biri, III. Osman Köşkü'nü, III. Selim ve I. Hamit odalarına bağlayan koridordur. Bu koridorun ilk yapıda bulunmadığı, fakat çok zaman geçmeden eklenmiş olduğu anlaşılıyor. İkinci değişiklik, çukur parterlerin yükseltilmesiyle olmuştur. Bu parterler etrafındaki yollara oranla, yarım metre kadar çukurda idiler. Büyük olasılıkla su birikintilerine karşı bir önlem olarak, sonradan aynı seviyeye yükseltilmişlerdir. Bu esnada asıl çiçek yastıklarının da şekil değiştirmiş oldukları tahmin edilebilir.
Havuz sahanlığı döşemesi eskidir. Gerek havuzun bordürleri, gerekse kafeslik ayaklarının kaideleri taş işleme tekniğine bütünüyle uygun olarak som döşeme mermeri içinden oyulmuştur. Bahçe, bugünkü durumuyla bile, Türk bahçe mimarisinin en değerli ve nadir örneklerinden biri sayılmaktadır. (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
2.9. İstanbul’da Ünlü Bahçe, Mesire ve Parklar
Adları aşağıda sıralanmış bahçelerin büyük kısmı bugün mevcut değildir, bazıları ise harabe şeklinde durmaktadır. İsimler yerli dökümantasyondan ve belgelerden elde edilmiştir. Yabancı yazarlar, daha çok 18. ve 19. yüzyıllarda İstanbul’a rağbet gösterdiklerinden, eski bahçeleri ancak bakımsız ya da terk edilmiş bir halde görmüşlerdir. Örnek olarak, Karaağaç Sarayı ve Bahçesi 19. yüzyıl başında bütünüyle harab, fakat yerinde idi. 18. yüzyılda Üsküdar Sarayı bahçesinde köşkler sökülmüş, bahçe bakımsızdı. 19. yüzyıl başlarında Beşiktaş Sarayı’nın bahçeleri kendi hallerine bırakılmış durumda, fakat mevcuttu. Saraya ait bahçelerin sayıları devirden devire değişmiştir.
Uzunçarşılı İsmail Hakkı Emiri tasnifinden ve H. 998 (1590 M.) senesine ait bir mühimme defterinden yararlanarak 16. yüzyıl son yarısında Has Bahçe’lerin sayısının 39 olduğu saptanabilmektedir. Fakat 17. yüzyıl ortalarında bu bahçelerin sayısı 61’e çıkmış görünmektedir. Evliya Çelebi’ye göre Hasbahçelerin sayısı 21, mesirelerin sayısı 30’dur.
Evliya Çelebi zamanındaki Hasbahçeler: Tersane Bahçesi, Karaağaç Bahçesi, Mirgüne Bahçesi (Kağıthane), Halkalı Bahçesi, Siyavuşpaşa Bahçesi, Fitreköy Bahçesi, Davutpaşa Bahçesi, Sani Bahçesi, Haramidere Bahçesi, İskender Çelebi Bahçe, Dolmabahçe Bahçesi, Beşiktaş Bahçesi, Tokat Bahçesi, Sultaniye Bahçesi, Çubuklu Bahçesi, Kandilli Bahçesi, İstavroz Bahçesi, Üsküdar Bahçesi, Çamlıca Bahçesi, Fener Bahçesi olarak tesbit etmiştir (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
Mesireler ise: Yenikapı Mesiresi, Bayrampaşa Mesiresi, Kasımağa Mesiresi, Topçular Mesiresi, Yaveri Mesiresi, Eyüp Bahçesi Mesiresi, Kağıthane Mesiresi, Levend Çiftliği Mesiresi, Baruthane Mesiresi, Emirgüne Mesiresi, Bendderesi Mesiresi, Çaybaşı gezinti yeri Mesiresi, Su Kemerleri Mesiresi, Sultan Osman Havuzu gezinti yeri Mesiresi, Istranca dağları Mesiresi, Selim Han Mandırası Mesiresi, Terkos gölü Mesiresi, Kiteliköy Mesiresi, Türkeşe Mesiresi, Çekmece gölleri Mesiresi, Okmeydanı Mesiresi, Akbaba Mesiresi, Ali Baba Mesiresi, Dereseki Mesiresi, Altındağ Mesiresi (ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976).
KAYNAKLAR
• “Ataköy-Büyükçekmece Arası Sahil Düzenlemesi Avan Projesi”, “Araştırma Raporu, Temmuz 1997, UTTA Planlama & Danışmanlık Ltd. Şti.
• ELDEM, S.H., “Türk Bahçeleri”, 1976, Kültür Bakanlığı, San’at Eserleri : 1., Milli Eğitim Basımevi, İst.
• ÖZTAN, Y., “Canlı Kültür Anıtları”, Maison Française, Dekorasyon Dergisi, Şubat 1995, Yıl:1, Sayı: 2, s.146.
• ÖZTAN, Y., “Türk Bahçesi Artık Madalyalı”, Turkuaz Dergisi, Mart 1994, Sayı:6., s. 154.
• Kevin Lynch “Image of the city".
• TÜMER,S., 1975., “Rekreasyon: İlgili Kavramlar, Sınıflamalar”, Peyzaj
Mimarlığı Dergisi, 75/2, s.16-17-18.
• ARAN, S., 1974., “Çevre Düzenlemesi-Peyzaj Mimarlığı İlişkileri”, Peyzaj Mimarlığı Dergisi, 74/1, s.11.
• “Altınpark Düzenleme Yarışması”, 1986, Ankara Büyükşehir Belediyesi.
• ÖZEN, N., 1974., “Çevre Kirlenmesi”, Peyzaj Mimarlığı Dergisi, 74/1, s.27. • •
• GÜLERSOY, Ç.,"KAYIKLAR", Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayını,
1983, Güzel San. Mat.
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)