İTALYAN KENTLERİNDE SOLA YÖNELİŞ VE KENTSEL KAMU POLİTİKALARI

“İTALYAN KENTLERİNDE SOLA YÖNELİŞ VE KENTSEL KAMU POLİTİKALARI”

Michael AIKEN
Guido MARTINOTTI
University of Wisconsin & University of Pavia, ITALY

Tercüme : Doç.Dr. Mehmet TUNÇER

1970’li yıllar, İtalya ve İtalyan kentleri için dramatik bir dönem olmuştur. Ekonomik kriz, terörizm, refah tutarlarındaki patlama ve bütçe açıkları, aşırı borçlanmış kentler, bu on yılın İtalyan Kentleri açısından karakteristiğidir.

Bu dönem, aynı zamanda komünist güçlerin dramatik olarak yükselişi ve “kırmızı” yöneticilerin yerel yönetimlerde giderek artan bir şekilde yer alması dönemidir. Özellikle bu durum büyük kentlerde egemen olmuştur. 1975 yılına kadar, merkezi İtalya’da orta-boy kentlerde yer alan sol yöneticiler, daha sonra İtalyan kentlerine hakim olmuşlardır. Örneğin, İtalyan Komünist Partisi (PCI) 8086 İtalyan Kömününün %30’una dahil olabilmiş (1974), fakat bu oran 1975 yerel yönetim seçimlerinde %34’ün üzerine çıkmıştır. Nüfusu 5000 ve daha büyük 1884 kentte, PCI’nin kent yönetimine katılımı daha dramatik olmuştur.1974’deki %36’lık oy oranı 1976’da %46’ya yükselmiştir. 1975 öncesi, PCI giunta yönetimine İtalya’nın en büyük on kentinden sadece Bolonya’da katılmış iken, 1975 ve 1976 Belediye Seçimlerinde sadece Palermo ve Catania’da giunta yönetime katılamamışlardır.

İtalya kentlerindeki “kırmızı” yöneticilerin deyimi ile ilgili şu sorular sorulabilir. Ne tür politikalar izlediler ve ne başarılar kazandılar? Hıristiyan Demokrat Partinin kontrolündeki bir kapitalist ülkede, yerel sosyalizm politikaları uygulayabildiler mi?

Bu sorulara kesin cevaplar verilememektedir. Çünkü bu aşamada yeterli bilgi ve veri bulunmamaktadır. Bazı parçacı cevaplar, 1971-1976 Döneminde İtalyan kentlerindeki sol giuntaların incelenmesi ile verilebilir.

Bu soruya geçmeden, öncelikle PCI’nin yerel yönetimlere karşı uyguladığı stratejiler ve PCI ile diğer sol partilerin kazançlarına katkıda bulunan faktörler incelenecektir.

PCI’NIN YEREL YÖNETİM STRATEJİSİ

İtalya’da, PCI, Fransız Komünist Partisi gibi 1946 idari seçimlerinde oldukça başarılıydı ve yerel yönetimlere geniş bir şekilde katılmıştı. Anti-faşist havaya sahip olmakla ve seçmenlere kolayca ulaşmakta başarılıydı. Bu başarı, 1951-1955 yerel seçimlerinde azaldı ve Orta İtalya’nın geleneksel “kırmızı kültürü”ne sahip kesiminde az çok süregeldi.

PCI’nin stratejisi, Parti Sekreteri Palmira Togliatti’nin Rinascita’nin ilk sayısının başyazısında (1974) özetlendiği gibi, prestijli Komünist Teorisinin iki yönden gözden geçirilmesine dayanıyordu. Bir yandan, parlâmento seviyesinde aktif katılım ile sistem içinde özellikle yeni bir demokratik bünye oluşturma deneyimi ile yasallık kazanmıştı. Öte yandan, çevrede kontrol kazanmış ve partiyi sivil toplumda geleneksel Sosyalist görüşe göre oluşmuştu.

Savaş sonrasında PCI, desentralizasyon taraftarı değildi. Hıristiyan Demokratlar (DC) is desentralizasyon istiyorlar ve ulusal düzeyde güç kazanmanın, kendi politik aktivitelerini ulusal düzeyde yoğunlaştırmakla daha kolay olacağına inanıyorlardı.

1960’lar boyunca, her nasılsa bu davranış yavaş yavaş değişti, “kırmızı alt kültüre” sahip merkezde ve artan kentsel protestoların, karşı koyuşların bulunduğu kentlerdeki yerel yönetimlerde dikkate değer bir başarı kazandılar.

PCI’nin yerel kentlilere yakınlıkları ve taleplerine cevap verme potansiyelleri yüzünden, yerel yönetimler önem taşımaktaydı ve geniş reform programlarını uygulamak için yeterli güçleri olmalıydı. PCI’nın yerel yönetimler kontrolüne gerçekten katıldığı kentlerde; etkinlik, zayıflılık, eşitlik ve iyi yönetim politikalarını mevcut çerçeve içinde vurgulamayı denediler.

DC’nin ulusal hükümeti kontrol etmesi ve koyduğu sınırlar, reform programının tamamını yürütmeyi zorlaştırmaktaydı. Bu, PCI’yı yerel yönetimlerin kurum ve kuruluşlarında reform yapmaya ve bölgelerde yerel yönetimlerde daha çok özerklik sağlamaya doğru götürdü.

Yerel ve ulusal konulardaki yakın ilişkilerde, PCI yerel yönetimlerin kendi sorumluluklarının yerine getirilmesinin ancak ulusal yönetimin kompozisyonundaki bir değişim ile olacağını, bunun da PCI’nin ulusal seviyede yönetim koalisyonuna katılması anlamına geldiğine inanıyordu. PCI kentlerin yönetimine katılmayı başarabilirse ve daha önemlisi, etken ve etkili olarak yönetmeyi başarabilirse bu tür bir strateji bir bütün olarak işleyebilir.

İTALYA’DA SOLUN YÜKSELMESİNE NEDEN OLAN KOŞULLAR

Solun İtalyan Kentlerindeki son yıllarda görülen başarılarına neden olan genel ve özel faktörler şunlardır:

Refah Artışı

II. Dünya Savaşı sonrası döneminde gelişmiş sanayi toplamları, yönetimin refaha ilişkin fonksiyonlarında bir patlama deneyimi yaşamışlardır. Daha güçlü ve daha özerk olan yerel ve bölgesel idarelerin kurulmasına bir gereksinim doğmuştur. Bu eğitimin bir fonksiyonu, izolasyon ve merkezi artan servis taleplerinden korumaktır. Refah devletinin yükselişi, bu nedenle, ara kurumların stratejik öneminin artışı ve ulusal (merkezi) kuruluşlara göre özerkliğinin artışına sebep olmuştur.

Bu eğilim İtalya’da da görülmüş, refah harcamalarındaki paya rağmen, - sağlık, emeklilik ve işsizlik gibi – kamu idaresince destekleyici, refah fonksiyonlarını yürütmektedirler. Bundan da öte, sağlık sistemindeki son yıllardaki reformlar ile, bölgesel idareler artan bir şekilde bu sektörde işlev kazanmışlardır. İtalyan ulus-devlet sisteminde yerel yönetimlerin bu artan rolü, PCI’nin stratejisini anlamada yarar sağlayacaktır.

Kentsel Sosyal Yapıdaki Değişimlerde Uzun – Dönem Etkiler

İtalya’nın savaş sonrası dönemindeki ekonomik harikası, kırsal güneyden kentsel kuzeye büyük bir göç getirmiş ve kuzeyde yeni bir işçi sınıfının doğuşu ve artan bir kentleşmenin sonucu olarak doğmuştur. Tarrow (1979); bu yeni çalışan sınıfı (işçi sınıfını) aşağıdaki gibi tanımlamaktadır:

“Bu yeni işçi sınıfı kısmen yarı-ustalık isteyen ya da niteliksiz işlerde çalışmış, fakat aynı zamanda, kuzeyde organize olmuş birincil iş gücü pazarına nitelikli işlere kaymışlar ve organize olarak, disipline olarak politik bakımdan bilinçli hale gelmişlerdir. Bu disiplinsiz ve sık sık militan ‘kitle işçileri’ ve politik olarak ‘sanayi üçgeni’nin iyi örgütlenmiş çalışanları, fabrikaların yoğun konsantrasyonu içinde ve Kuzey İtalya çalışan sınıf mahallelerinde gelip geçici bir nitelik taşımışlardır.”

Fakat, çalışan sınıflara ek olarak başka yeni kent sakinleri de vardı. Bunlar, sadece geleneksel beyaz-yakalı işlerde çalışanlar değil, çevresel sektörlerde çalışan marjinal işgücüydü. Bunlar organize iş gücü ve organize kitle partilerinin dışında kalmışlardı (Tarrow, 1979). Bu nedenle, birçok kent önemli sayıda marjinal sosyal gruplar içermekte ve bunlar da hareketlilik için olgun bir durumda bulunmaktaydı.

Hızlı Laikleşme

Yukarıda belirtildiği gibi, İtalya büyük bir oranda kırsal ve Katolik bir ulustan, kentsel ve sanayileşmiş bir topluma doğru değişmiştir (Tarrow, 1979). Bunun sonucunda Katolik kilisesinin etkisi zayıflamış ve bunun bir göstergesi olarak kilisenin yasaklama (denetim) niteliği son bulmuş, medeni kanun gelişmiş ve dini evliliklerde bir azalma olmuştur. Bunların yanında seksüel ilişkiler ile ilgili hayat tarzlarında dikkate değer bir gelişim ile kitle iletişim araçlarında serbest konuşma yayılmıştır. 1974 boşanma referandumu bu laikleşmeyi sembolize etmiş ve katkıda bulunulmuştur.

Bu gelişmeler büyük bir oranda kentsel alanlarda, kırsal tutuculara karşı olmuştur. Sol bu konuları, Katolik kilisesi ve Hıristiyan Demokratlara karşı ve onların pek çok taraftarına karşı başarı ile kullanmayı bilmiş, özellikle kentsel alanlarda boşanma karşıtı koalisyon ağır bir şekilde yenilgiye uğramıştır.

Toplumsal Taleplerin Artışı

Yeni kent yerleşiklerinin artan politik ilgileri, daha fazla ve her düzeyde artan kamu ve yerel servis talepleri ile sonuçlanmıştır. 1968 hareketini takip eden yıllarda daha çok katılıma olan talep, mahalle hareketleri ve sonuç olarak pek çok kentte yerel yönetimin desantrilize edilmesi ile sonuçlanmıştır (ELIA, et al., 1997). Hükümet, bu talepleri yeterli bir şekilde karşılayamamıştır. Sol partiler, özellikle PCI, bu konular üzerinde önemle durmuş ve bu memnun olmayan kesimi harekete geçirebilmiş, özellikle 1975 – 1976 yerel ve merkezi seçimlerde başarılı olmuştur.

Kentsel, Sosyal ve Mali Kriz

Solun 1970’lerin ortalarındaki başarısını anlamak için hala önemli bir ana faktör bulunmaktır. Bu da İtalyan kentlerindeki kentsel bunalım ile ilgili görülmektedir. Sadece kentlerde değil, bilhassa güneyde işsizlik, yetersiz ve standart dışı konutlar, hava kirliliği ve gürültü ve bazı kentlerde çok kötü sağlık koşulları bulunmaktadır. Petrol krizinin ekonomi üzerindeki bütüncül etkileri ve yerel finansmandaki krizler nedeniyle, 1970’lerin ortalarında bütün bu talepleri karşılamak imkansız olmasa bile çok güçleşmişti. Bunun bir sonucu olarak, pek çok kentte harcamalar kentin gelirlerini çok fazla aşmıştı. Bu da büyük bütçe açıkları ve pek çok İtalyan Kentinde bütçe krizlerine neden olmuştur. Bu koşullar sol partilerin başarısına, özellikle PCI’nin başarısına yol açarken, daha sonra solun İtalya’nın hemen hemen bütün büyük kentlerinde idareyi eline geçirmesine sebep olmuş, ele avuca sığmaz diye düşünülen pek çok sorun ile sol ilgilenmiştir.

Pek çok kent fantastik olarak bu bütçe açıklarıyla büyük büyüme oranları yaşamıştır. Örneğin, 1970-1974 arasında, yerel yönetim borçları (açığı) 8.646 milyar Liretten, 16.717 milyar lirete; ya da, %14’ten %17’ye yükselmiştir. 1977’de hükümet “Stammati Kanunu” ile duruma müdahale etmiş ve daha sıkı kontrollerle yerel yönetimlerin harcamalarına bir sınır koymaya çalışmıştır. Bu kanun; mevcut harcamaların dondurulmasını, yeni eleman alımının durdurulmasını, kredilerin dondurulması ve bundan böyle gelirlerin %25’ini aşmamasını getirmiştir.

Çoğu gelişmiş sanayi demokrasilerinde kentsel bütçe krizlerinin sürekli bir hastalık olmasından dolayı (Sharpe, 1981) İtalyan Şehirlerindeki bütçe krizleri 1973 – 1977 döneminde bilhassa akut (şiddetli) hale gelmiştir. Geniş bir yelpazeye yayılan sorunlara yeterli ve tatmin edici bir çözüm getirilememesi, pek çok sol-kanat yöneticilerin fakir kesim, işsizler ve yabancılaşmış kesim tarafından saldırıya uğratılmasına neden olmuştur (Tarrow, 1979; Chubb, 1980). 1977’de “kırmızı-kızıl” kültürün kalbi olan Bolonya’da bile böyle olmuştur.

Sol Partilerin başarısı için oluşan bu faktörlerin hepsi bir araya getirildiğinde, özellikle PCI, 1975’teki yerel seçimde başarılı olmuştur. Fakat, İtalya’daki sol giuntaların deneyimi, 1975 öncesi ve belirgin bir şekilde sola kayışın yaşandığı 1975 sonrasında nasıl olmuştur? Örneğin; Toronto’daki sol kanat giunta, oyların büyük bir çoğunluğunu alarak seçilirken, Napoli’de Hıristiyan Demokratik Partinin tavizleri üzerine kurulu azınlık sol kanat koalisyonu giuntayı kontrol etmektedir.

Bu farklılıkları çok uzatmak istemediğimizden, örnek çalışmaları üç kategoride tartışacağız.
i. Eski Sol Yöneticiler
ii. Güçlü İşçi Sınıfı geleneği bulunan kentlerdeki yeni sol yöneticiler
iii. Zayıf İşçi Sınıfı geleneği bulunan kentlerdeki yeni sol yöneticiler

Bu sınıflama, sol yöneticilerin deneyimlerini, en uygun durumdan en az uygun duruma kadar incelememize imkan verecektir.

SOL KOTROLLÜ DAHA ESKİ YÖNETİMLER

BOLONYA:

Batı Avrupa’daki belki de hiçbir komünist kontrollü kent, Bolonya kadar dikkat çekmemiştir. 1946’dan bu yana PCI tarafından kontrol edilen kent, günümüzde PCI-PSI (İtalyan Sosyalist Partisi Koalisyonu) tarafından yönetilmektedir. 36 yıllık komünist kontrolü süresince, yerel yönetimin politikalarında dikkate değer değişiklikler olmuştur (Cf. Porcu, 1979). Bolonya’yı kontrollerin başlangıcında, PCI, şehrin çalışan kesimlerini (işçi sınıfını) savunmak amacıyla politikalar geliştirmiş ve “kırmızı” yönetimi kentte yasallaştırmıştır. Dengeli bütçe ve etkin bir yönetim, başka deyişle “iyi yönetim”, bu politikanın damgasıdır.

1950’lerin sonu ve 1960’ların başlarında; ikinci dönem boyunca, politikalar kentin ekonomik kalkınmasına yönelmiş ve idari yerinden yönetim ve daha sonraki amaçları elde etmek amacıyla dengeli bir bütçe politikası izlemiştir.

1960’lrdadn bu yana, üçüncü dönemde, dengeli bütçe politikası yavaşça terk edilerek, sosyal servis politikalarına (bakım evleri, ana okulları, sağlık servisleri, kütüphaneler ve yaşlı ve güçsüzler için servisler) ve kamu konutları, düşük maliyetli ya da serbest kamu ulaşımı ve ekonomik gelişmeye yönlenilmiştir. Bu politikaların sonucu gelirin dağılımını dolaylı olarak etkilemiştir. 1975’deki ekonomik bunalımdan bu yana, bu servislerde belirgin bir azalma olmuştur (Cf. Porcu, 1979).

Ferraresi ve Tossi’nin (1979) Bolonya üzerinde yaptıkları çeşitli kriterlerde; PCI’nin Bolonya’da sosyal sınıf ilişkilerinde değişiklik yapabilecek politikalar geliştirmek istemelerine rağmen bunu yapmada büyük bir oranda ölçülü ve sınırlandırılmış olduğu yer almaktadır. Politikaları radikal olmaktan çok reformistti ve bu reformist politikalar bile 1970 ortalarında finanssal (mali) kriz tarafından tehlikeye atılmıştır.

FLORANSA:

Bir PCI-PSI sol koalisyonu da Floransa’da 1975’de bir Merkez Sol (PSI-PSDI-DC) koalisyonunun yerini alarak giuntada toplumsal yönetimin yerini almıştı. (Bütün bu kısaltmalar için bakınız TABLO 2)

Seidelman (1981), yeni sol yöneticilerinin ilk ve başlıca girişimleri olarak konut desentralizasyonu yapmalarının sonuçlarını tanımlamıştır. Bunun yeni güç odakları yaratacak şekilde sonuçlandığını belirlemiş, şehir yönetimi ile, bazı mahalle konsülleri arasındaki ve partinin kendi iç çelişkilerinin oluşması olarak sonuçlandığını belirtmişlerdir.

GÜÇLÜ İŞÇİ SINIFI GELENEĞİ BULUNAN KENTLERDEKİ SOL KONTROLLU YENİ YÖNETİMLER

TURIN:

1975’de bir laik-sol koalisyonu (PCI-PSDI-PSI) Turin’de giunta yönetimindeki merkez sol koalisyonunun (PCI-PSDI-PRI-DC) yerini almıştır. Komünist Belediye Başkanı, Diego Novelli, en büyük önceliği okul sisteminin reformuna vermiştir. 1977’de şöyle demişti:

“Bizim planımız, toplumu yeni temeller üzerinde yeniden kurmaktır ve biz bunu en genç nesilden, çocuklardan başlayarak yapacağız. Bizim son iki yılda en büyük yatırımımız okulları geliştirmektir. Bu sadece eğitimsel bir faktör değil, aynı zamanda manevi ve medeni bir eğitimdir.”

Buna ek olarak, Novelli, yerel yönetimin desentralizasyonu ve vergi politikalarında reformu vurgulamaktadır. 1977’de yapılan bir görüşmede; İtalya’nın en büyük kentlerinden birinin Belediye Başkanı olarak sorumluluğun felsefesini şöyle özetlemiştir:

“Biz, bu toplumu değiştirmek istiyoruz, farklı değerlere sahip farklı ve yeni bir toplum kurmak istiyoruz. Sosyalizm bizim için, fikir özgürlüğü bulunan bir sistemdir. Karşılaştırmak için, demokrasinin, katılımın bulunduğu ve insan istek ve arzuları ihtiyaçları ve değerleri üzerinde duran yoğunlaşan bir sistemdir.”



MİLANO:

1975’de bir laik-sol yönetim (PCI-PSI-PSDI), giuntayı yöneten bir merkez sol merkez koalisyonun yerine geçmiştir. İtalya’nın “manevi” başkenti olan ve en büyük metropoliten merkezinin objektif olarak önemine rağmen, Milano üzerine yapılan çalışmalar dikkate değer şekilde eksiktir. Dağınık ve eksik belgeler nedeniyle, sol-kanat yönetimin işbaşına geçişi, kent yaşamında dramatik ya da radikal değişiklikler yapmıştır. Bu Ferraresi ve Kemeny’nin (1977), İtalya şehir tipolojilerindeki metropoliten sosyal yapıdaki değişik sosyal bileşenler arasındaki hassas dengeye ve farklılığa bağlı olduğu kadar, bir bakıma da aralarında sosyalistler ve komünistlerin bulunduğu Milano’nun sol kanat politik liderleri tarafından karakterize edilen pragmatik (yararcı) reformizm niteliği ile bağımlıdır. Komünist Belediye Meclisi Üyesi Maurzio Mottini tarafından söylenen bir cümle bu noktayı çok iyi tasvir etmektedir:

“Giunta farklı sosyal güçler, özellikle ticari birlikler ile bağlantılarını güçlendirerek hareket etmektedir. Aynı zamanda diğer basamakları da almakta, özellikle Milano’nun ekonomik sorunlarının ele alınacağı bir konferans, sanayici ve iş adamları ile ilişkiler oluşturmak, sadece politik değil, kentin önemli sosyal ve ekonomik yükünü taşıyan kişilerle ilişki kurmak gibi. Diğer sosyal katmanlar (işçi sınıfı dışında); iş verenler, tüccarlar ve finansatörler gibi diğer sosyal ve ekonomik güçler ile ilişki kurarak, hepsinin üstünde politik kapasitemizi deneyerek, onlara giuntada Komünistlerin varlığını göstermeliyiz. Bu Milan kadar önemli bir toplulukta kendi başarı ve gelişimlerini garanti etmelidirler.” (World Marxist Review, 1977)

Milano’da yeni seçilmiş sol yöneticilerin başlıca önceliklerinden biri; yerel mahalle konseyleri kurarak desatralize olmaktır. Bu Floransa’da olduğu gibidir. Bu yerel organizasyonların gerçek güç dağılımları kendi kamusal yapılarına tam olarak uymakta ise de, Milano’da bu dönemde belki de en liberal olduğu görülmektedir. 1973-1977 döneminde İtalya’yı karakterize eden yerel finansman krizi, her yönde olduğu gibi Milano’da da etkili oldu; yeni sol yönetimin kamu yatırım programını yavaşlattı. Biz dizi kamu yatırım programı yürütülmüştü. Bunlar arasında; metropoliten hızlı transit sistem ile (Passante Ferroviario) metro sistemini sonuçta bağlayacak üçüncü bir metro sistemi, büyük bir konut projesi – ki bu planlanmış ve Milano’nun ciddi boyutlardaki konut sorununu çözecekti. Milano’nun İtalya’da genellikle en iyi kentsel yapıya sosyal servis programına sahip olduğu belirtilmelidir ve yeni sol yöneticiler uzun süren bir gelenek sonucu oluşmuş kentsel politikaları uygulamışladır.

ZAYIF İŞÇİ SINIFI GELENEĞİ BULUNAN YENİ SOL-KONTROLLÜ YEREL YÖNETİMLER

ROMA:

1976’da bir laik-sol koalisyon (PCI-PSI-PSDI) Roma’da merkez-sol koalisyonun (PSI-PSDI-DC) yerine geçmiştir. Roma’da durum tartışılan diğer kentlerden oldukça farklıdır. Yeni sol yönetim Başkentin anormal büyümesi ile ve diğerlerine göre çok daha kötü sosyal ve idari durum ile başa çıkmak zorundadır. Roma’nın hızlı ve düzensiz kentsel gelişimi ve bunun sonucu ortaya çıkan trafik sıkışıklığı, kirlenme, marjinalite ve zayıf planlamasında genellikle 30 yıllık Hıristiyan Demokrat (Malgoverno Democrisiano) yönetim suçlanmaktadır. DC, Vatikan ve diğer Katolik kurumlar tarafından kontrol edilen emlak ve arsa spekülasyonuna göz yummakla suçlanıyordu.

Roma İtalya’nın başlıca metropoliten merkezleri arasında pek çok bakımdan eşsizdir. Birinci olarak; bölgesi çok geniştir, 1508 km2 alan kaplamakta ve İtalya’daki en büyük tek komünü oluşturmaktadır. Sadece nüfus olarak değil, alan olarak da en büyüktür. Milano, sadece 182 km2 alan kapsamaktadır. Diğer bütün İtalyan Kentlerinden farklı olarak, sınırları bütün bir metropoliten alanın merkez ve çevresini kaplar. İkinci olarak; Roma ulusal devletin Başkentidir. Bu yerel yönetimin sadece kentlilere hizmet götürmesinin sağlanması değil, İtalyan ulusal hükümetinin pek çok şey talep eden birimlerine de servis sağlaması gerektiği anlamına gelmektedir. Sonuç olarak, sınırları içinde küçük,fakat söylemeye gerek yok güçlü bir yabancı devlet, Vatikan bulunmaktadır. Roma Şehir Konseyi’nin bir üyesi şöyle demiştir;

“Roma’nın her hangi bir başka İtalyan kenti arasındaki sorunları artı başkent olmasının getirdiği ilave komplikasyonlar, dev borçlar, kentsel gelişmede kaos, devlet yönetiminin ve kapital yönetimindeki yoğunlaşmaya bağlı olarak nüfusun anormal artışı, konut darlığı, çevredeki çılgınca gelişim ve bunun sonucu ulaşım ve diğer sosyal servisteki akut sorunlar, konuttaki sınırlanamayan spekülasyon ve yerel halkın tarihi merkezden dışarı kaçışı –bunlar en acil sorunlardan bir kaçıdır. Belediye Başkanı Guilio Carlo Argan tarafından yönetilen yeni giuntadan bunu beklemek gerçek dışı bir yaklaşım olacaktır.”

Bu; Roma Şehir Konseyi Komünist Üyelerinin lideri olan Antonello Falconi tarafından yapılan ciddi ve gerçekçi bir gözlemdir.

Sorunların bir sonucu olarak, Roma’nın yeni sol yöneticileri, radikal değişiklikler getirmekten daha çok günlük konulara el yordamı ile meşgul olmuşlardır. Sol yöneticilerin dikkate değer bir şekilde yaratıcı olduğu alan kültürel eylemlerdir. Yerel yönetimin kültürel işler bölümünün genç ve parlak yöneticisi Niccolini’nin liderliğinde yeni seçilmiş sol idareciler yaratıcı kitlesel kültürel eylemler gerçekleştirmişlerdir. Aynı zamanda kentin çok geniş arkeolojik alanlarını genişletmek ve yaşam kazandırmayı amaçlayan uzun dönemli kentsel yenileme planı kararları doğrultusunda, en büyük trafik sorunu olan alanları çözmeye gayret ettiler.

Bu eylemler, hem sol-kanat hem de sağ-kanat kritikçiler tarafından “Mussollini’nin kamu çalışanları”nı anımsattığı için yerilmiş ve gerçek fakir ve ihtiyaç sahiplerinin acil sorunlarının gizlemeye yöneldiği söylenmiştir. Önemli bir not da; yeni sol yöneticilerin özellikle kenti güzelleştirme ve yeniden insancıllaştırma amaçlı yasal politikalara başvurmuş olmalarıdır (Economist, 1977).

NAPOLİ:

Bir laik-sol koalisyonu (PCI-PSI-PSDI), 1975 yerel yönetim seçimleri sonrasında, bir merkez-sol koalisyonun (PSI-PSDI-PRI-DC) yerine, 29 Eylül 1975 tarihinde işbaşına gelmiştir. Bu koalisyon Napoli yerel yönetiminde kontrolü eline geçirirken; çoğunluğun bir oy eksiği ile Hıristiyan Demokratlarla bütçeyi geçirmek için pazarlık etmeleri gerektiği anlamına geliyordu.

Sol, 1975 yerel seçimlerinde, DC destekleyicilerinden iki kesimin – kent fakirleri ve burjuvazisinin bir kesimin –kent fakirleri ve burjuvazinin bir kesimi – desteklerini sola vermeleriyle başarılı olmuştu.

Yeni sol yönetim, İtalyan Kentleri içinde kronik ekonomik sorunları ve en yüksek nüfus ve trafik yoğunluğu, en yüksek sayıda fareye, en yüksek yoğunlukta düşük standartlı konutlara, en yüksek düzeyde ses ve hava kirliliği ve son yüksek düzeyde çocuk ölümlerine ve enfeksiyon hastalıklarına sahip olan (Chubb, 1980) bir kent miras almışlardır.

Bunun ötesinde, felaket seviyede bir yerel finans krizi miras almışlardır. 1977 yılında Belediye Başkanı Valenzi şöyle demişti;
“Bahsettiğim .................... sorunlar hakkında bir şeyler yapmayı denedik; bu sorunlar, işsizlik, fakirlik, kötü sıhhi koşullar ve hastalık idi. Fakat büyük zorluklarla karşılaştık. Çünkü bizim karşımızda sağ ve Hıristiyan Demokratlardan miras aldığımız çok kötü maddi sorunlar bulunuyordu. Her gün bankalara 500 milyon liret faiz vermekteyiz.”

1980’de, sol yöneticiler dengeli bir bütçe oluşturmalarına rağmen (Chubb, 1980) yerel ekonominin sorunlarını ve zayıflıklarını yenmeleri mümkün olmamıştır. Chubb (1980) yeni seçilmiş sol yönetim sırasında arasında ve solu işbaşına getirenler arasında – ki bunlar arasında geleneksel destekleyiciler de bulunmaktaydı – nasıl bir hayalden uyanmanın olduğunu anlatmaktadır.

Kent fakirleri hayal kırıklığına uğramışlardır. Çünkü sol yöneticiler onların kronik işsizlik sorunlarına açıkça çözüm bulamamışlardır. Daha parçalanmış ve daha az detaylı bilginin bulunduğu ve yeni sol yöneticilerin 1975’te işbaşına geldiği Cenova, Venedik ve Konsenza gibi kentler Bolonya, Parma ve Perugio gibi geleneksel “kırmızı” kentlerdeki yönetimlerden daha güç sorunlarla karşı karşıya kalmışlardır.

Buradaki bilgiler daha ham ve tamamlanmamıştır, 1970’lertin ikinci yarısında İtalya’daki sol yöneticilerin deneyimi ile ilgili olarak sistematik çalışmaların eksikliğini göstermektedir.

Bu örnek çalışmalardan çıkan sonuçları kısaca özetlemek için; sol yöneticilerin kontrolleri altındaki kentlere etkin ve anlamlı bir yönetim getirmeyi denedikleri sonucuna varabiliriz. Bunun için, kentlerde daha çok tescilli kuruluşlar oluşturmaya çalışmışlar, 1970’lerin ortalarındaki ciddi finansman krizinin neden olduğu kompleks sorunlara genellikle iyi çözüm bulmuşlardır. Bu politikaları, yerel sosyalizmin İtalyan kentlerindeki uygulamaları olarak görmek de yanlıştır.

Bu araştırmanın ötesinde; pek çok araştırmacının farklı bulgular bulduğunu söylemek mümkündür. Bu yeni sol yöneticiler için genelleştirilebilecek bazı politikalar bulunmaktadır. Fakat bunlar bu örnek çalışmada vurgulanmıştır ve bunlar kapsamlı sosyal servislerin geliştirilmesi için kullanılmışlardır.

HİPOTEZLER / ÖNERMELER (VARSAYIMLAR)

Bu analizde bir dizi hipotez/varsayım ifade edilecektir. Bu varsayımlar, İtalyan Kentlerinde 1976’daki değişik sosyal, ekonomik ve politik, 1971–76 dönemindeki karakteristikler ve harcamalardaki değişmelerle ilgilidir.

YEREL YÖNETİMDE SOL KONTROL

İncelenecek birinci ve en önemli varsayım aşağıdaki gibidir.

VARSAYIM 1 :

Sol koalisyon tarafından yerel yönetimdeki kontrol doğrudan, 1976’daki harcamalar ve 1971–76 dönemi boyunca harcamalarla doğrudan ilişkilidir. Politik değişkenlerin İtalya’da yerel yönetim harcamalarındaki etkiler hakkında oldukça yoğun bir literatür bu hipotezi desteklemektedir (Her ne kadar, bu deliller belli bir benzerlik göstermemesine rağmen).

Instituto Caltanco tarafından, 1960’ların başında yapılmış çalışmalar (Galli, 1966; Ferraresi and Kemeny, 1977) ve Fried (1971) tarafından yapılmış çalışmalar, harcamalar üzerinde çok küçük ya da hiç etkisi olmadığı sonucuna varmış, kamu finansmanı çalışmaları – özellikle yerel finansman – harcamalar üzerinde bazı politik değişkenlerin etkisi olduğunu saptamış; fakat harcamalar üzerinde solun kontrolüne ilişkin belirgin bir eğilim bulunmadığını belirlemişlerdir (Giadrda, 1967, 1968, 1974; Giadra ve Sironi, 19767; Zandano, 1975).

Turin Üniversitesinden Brossi ve arkadaşları tarafından 57 eyalet merkezi üzerinde yapılan bir dizi daha yeni araştırma sonuçlarına göre ; (Brosio, 1975; Brosio, Hyman ve Santagata, 1978; Brosio ve Santagata, 1979) sol kanat yöneticiler tarafından kontrol edilen kentlerde daha yüksek harcama kalıpları görülmektedir. Bundan önceki bir araştırmada; Aiken ve Martenetti (1978), İtalya’nın 321 en büyük kenti arasında yaptığı bir harcama araştırması sonucunda “kırmızı” yöneticilerin daha yüksek harcama yapıları bulunduğunu belirlemişlerdir.

Buna ek olarak; Bolonya, Napoli ve diğer büyük İtalyan Kentlerindeki sol yöneticilerin deneyimlerini anlatan örnek çalışmalar (case-study); 1971 – 76 arasında harcamaların ve diğer bütün harcamaların ötesinde eğitim, sosyal ve diğer servislere olan harcamaların İtalyan Kentlerinde belirgin bir şekilde, özellikle geleneksel olarak sol olan kentler ile yeni sol yöneticilerin seçildiği kentlerde arttığını göstermektedir. Bu nedenle, 1976’da sol yöneticilerin daha yüksek harcamalar yaptığını ve 1971 – 76 yılları arasında bu harcamalını arttırdığını bulmayı ümit etmekteyiz.

Kent Sistemi:

Aiken ve Martinotti’nin (1978) 321 İtalyan Kenti arasında yaptığı harcamalar araştırmasının sonuçlarına göre; İtalyan ulusal yapısının kent sistemi içerisinde kentin konumu, kentin harcaması üzerinde en güçlü ve en kapsamlı etkiyi yapmaktadır.

Kentler; kent sistemi içindeki merkez olma ve baskın olma özelliklerine göre birbirinden ayrılmaktadır. Kentsel sistemin iki boyutu tanımlanmıştır;

i. Ekolojik merkez olma derecesi
ii. Ekonomik yığılma derecesi

Ekolojik Merkez Olma Derecesi:

Bir kentin metropoliten kent sistemi içinde merkez olma derecesini tanımlar. Kentin, idari koordinasyon, iş ve özelleşmiş servisler için merkez olma derecesini yansıtır (Cf. Hawley, 1950; Duncan et al, 1960)

Daha önceki çalışmalarımızın buluntularına dayanarak aşağıdaki varsayım oluşturulmuştur.

VARSAYIM 2:

Bir kentin kent sistemi içindeki Ekolojik Merkez oluş derecesi, kentin 1976 yılı ve 1971 – 76 yılları arasındaki harcamaları ile doğrudan ilişkilidir. Sebep, kesinlikle daha merkezi kentsel alanlarda harcamaların artmakta oluşu ve fonksiyon ve servislere bağlı olarak artan bu harcamalar kendi metropoliten bölgelerine hizmet vermekte olmalarıdır. Başka bir deyişle, bu dönem boyunca merkezileşme etkilerini varsaymaktayız. Ekolojik olarak merkezi kentler zaman geçtikçe daha özelleşmiş servis ve fonksiyonlar sağlamakta, bu da yerel yönetimin daha büyük harcama yapma gereksiniminde yansımaktaydı.

Kent sisteminin ikinci boyutu; ekonomik yoğunlaşma derecesi, ulusal ölçekte metropoliten kentler arasında bir sıralamada kendini göstermektedir. Ulusal ölçekte en önemli ekonomik örgütlerin bir kentte yoğunlaşmasının bir dereceye kadar kontrol etme ölçüsüdür (Pred, 1977). Özellikle, bu en büyük ve finanssal örgütlerin genel merkezlerinin bir kentte yerleşenlerin sayısı anlamına gelmektedir – en büyük şirketler, banka ve sigorta şirketleri. Bu tür örgütler, geniş bir dizi kent servisi talep ederler ve yerel yönetim için çok daha kompleks ve talep edici bir çevre yaratırlar.

Ekonomik yoğunlaşmanın derecesinin sadece 1976’daki yüksek kentsel harcamalarla ilgili olmayıp, aynı zamanda bu dönemdeki harcamalarda bir artış neden olduğu söyleyebiliriz. Bu nedenle aşağıdaki hipotez (varsayım) oluşturulmuştur.

VARSAYIM 3:

Bir kentteki ekonomik yoğunlaşma; kentteki 1976 yılı harcamalarıyla doğrudan ilişkilidir ve 1971 – 76 dönemindeki kent harcamalarındaki artış ile doğrudan ilişkilidir. Kent harcamalarıyla negatif olarak ilişkili olan bulduğumuz bir başka faktör ise 1961 – 71 dönemi boyunca nüfuz artışıdır. Büyüyen bir kentin gelir tabanı hızlı bir nüfus artışı ile oluşan kentsel servis taleplerini karşılamada başarısız olduğu görülmektedir. Eğer bir kentin durağan ya da azalan bir nüfusu varsa, politik liderler daha yüksek servis seviyesi sağlamak isteyecekler, bu da durgun ya da çöküş içinde olan kentlerin harcamalarının yüksek olması sonucunu doğuracaktır. Bu nedenle aşağıdaki varsayım üretilmiştir.

VARSAYIM 4:

Nüfustaki artış oranı, 1976’daki kentsel harcamalarda dolaylı yoldan ilişkilidir ve 1971 – 76 dönemindeki kentsel harcamalardaki artışın azalması ile dolaylı yoldan ilişkilidir.

Kontrol Değişkenleri:

Analizimizde 1971’deki harcamaların analizindeki, karmaşık ya da daha az sistematik ilişkileri gösterten üç ilave değişken katılacaktır.
i. Bağımlılık oranı; bu bağımlı ve aynı zamanda ihtiyaç sahibi kentli sayısını ölçmektedir.
ii. Pek çok yüksek orta ya da orta sınıf kentlinin bulunması; bu “burjuvazinin hakimiyeti” olarak adlandırılmaktadır.
iii. Politik parçalanmışlık derecesi.
Bu değişkenler için belirli hipotezler ileri sürülmemekte, daha önceki buluntulara dayanmaktadır.

ARAŞTIRMA YÖNTEMLERİ VE SÜREÇLERİ :

15 Ekim 1961’ de, bu çalışmaya dahil edilen 325 İtalyan Kentinin nüfusu 20.000 ve yukarısıdır ve 1971 ve 1976 yıllarına ait harcama verileri bulunmamaktadır. Güneyde yer alan 31 kent hakkında veri elde etmek mümkün olmamıştır ve 294 kent hakkında bir analiz burada sergilenmiştir. 20.000 nüfus ve yukarısı kentler dahil edilmişi olmasından dolayı, varsayımların test edilebileceği istatistiksel çalışmalar yapılmıştır.

YEREL YÖNETİM HARCAMALARI:

1971 ve 1976 takvim yıllarına ait harcama verileri, bu harcama bütçelerine 1970 ve 1975’te karar verildiği anlamına gelmektedir. Bu veriler Roma Merkezi İstatistik Enstitüsü’nün Yerel Finans Bürosundan (ISTAT) elde edilmiştir.

İtalyan Belediye bütçesinde harcamalar daha karmaşık bir yoldan sıralanmaktadır. Bu sistemi detaylı izah etmek için yeterli yerimiz yoktur. Kamu politikasını ölçmenin olası farklı bir yolu; ilan edilen yıl sonu İMPEGNİSİ (harcamalar için gider gelir kalemi) seçilmiştir. Bu nedenle, giderler kullanılacak, nakit-akış ölçümleri kullanılmayacaktır. Bir başka deyişle, hesaplamalarımız karar verilmiş harcamalar ve bütçe yılı sonuna kadar yapılmış harcamaları içermektedir. Bu karar verme projesinin analizinde daha iyi bir kamu politika harcamaları ölçümü olarak genellikle düşünülmektedir.

İtalya Yerel Finansman sistemi, komünlere kendi gelirleri hakkında karar vermede bir miktar serbestlik tanımaktadır. Vergiler merkezi bir şekilde belirlenmektedir ve 1972 reformundan bu yana merkezi olarak toplanmakta ve transferlerle yeniden dağıtılmaktadır. Öte yandan, komünler harcamada oldukça yüksek takdir yetkisine sahiptirler. Bu karşıt durum, 1970’lerin başlarındaki grup komünün kendi kaynak alıcılarını bütçe açığı ve kredilerle kapatmaya sevk etmiştir. Bu durum, 1970’lerin ortalarında ciddi bir bütçe krizine yol açmış ve 1977’de sistemde reform yapılmıştır (Martinotti, 1977)

Bu makalenin amacı doğrultusunda, İtalya’daki yerel yönetim önderlerinin, kendi paralarını nasıl harcayacaklarına karar verme yetkisi olmalarına rağmen, kaynakları üzerinde çok küçük bir kontrol sahibi olduklarını belirtmek açısından önem taşımaktadır. Burada kullanılan harcama kategorileri, yerel yönetimin sevk ve idaresinde kullanılan maaşlar ile mal ve servislerin tutarlarını içermektedir. 1971 ve 1976’daki her bir harcama kaleminin, kentin 1971 ve 1976’daki nüfus büyüklüğüne bölünmesi ile hesaplanmıştır. Bu durum, 1971 ve 1976 yıllarında kişi başına olan aşağıdaki harcama bölümlerini vermiştir:

i. Genel Yönetim: Yerel yönetim esnasındaki bütün idari harcamaları kapsar.
ii. Eğitim ve Kültür: Eğitim ve Kültür alanlarındaki geniş çeşitli eylemleri kapsar.
iii. Sosyal ve Kentsel Servisler: Bu; genel refah, sağlık kontrolü ve altyapı servisleri için temel alanlardaki harcamaları kapsar.
iv. Ekonomik Servisler: Bu kalem; tarım, sanayi ve ticari üretim sektörlerine katılımı (yaklaşık %55) artı ulaşım ve haberleşmeye katılımı (yaklaşık %45) içermektedir.
v. Toplam İşletme Tutarları: Bu yukarıda sayılan dört kategori artı diğer cari harcamaları içerir.
vi. Kapital Harcamalar: 1971 ve 1976 yıllarındaki kapital ve yatırım harcamalarının toplamını kapsamaktadır. Kapital harcamaları hakkındaki veriler belirli bir ihtiyatla kullanmalıdır. Çünkü bu kategorideki sarfiyat bir yıldan öbürüne çok büyük oranda değişmektedir. Buna ek olarak güneydeki kentsel alanlardaki kapital harcamalarının çoğunun, Casa per il Mezzogiorno tarafından karşılandığını, belediye bütçeleri tarafından karşılanmadığını akılda tutmak gereklidir.
vii. Toplam Genel Harcamalar: Bu madde v ve vi daki kalemler ile toplam kredi geri ödemelerini içermekte (sadece temel ödemeler) ve bir dördüncü kategori olarak “özel hesap” olarak adlandırılmaktadır.

Enflasyon oranı da dikkate alınarak - ki bu yıllarda çok yüksekti – Tablo 1’de gösterildiği gibi; 1971 – 76 yılları arasında harcama kalemlerinde belirli bir artış olmuştur. Kapital harcamaları üçe katlanmış ve en yüksek artış görülmüştür, fakat eğitim ve kültür harcamaları da aynı zamanda üç misli artmıştır. En düşük artış oranı genel yönetim kalemindedir.





1971 harcamaları
1971 harcamaları


Harcama Kategorisi

Mean
Standart sapma

Mean
Standart sapma
Yüzde artış 1971-76
General Administration
13.613.127
6.114.259
24.467.400
8.569.854
80
Eğitim ve Kültür
6.570.019
3.453.947
20.114.051
10.651.079
206
Sosyal ve Kentsel Servisler
14.253.537
4.842.488
33.596.689
14.685.159
135
Ekonomik Servisler
5.300.225
4.982.673
15.199.970
15.067.476
186
Toplam Operasyon Harcamaları
49.228.275
21.166.16
120.689.911
53.400.633
145
Kapital Harcamaları
15.417.217
19.102.859
50.099.330
68.447.202
224
Toplam Genel Harcamalar
95.763.897
68.170.578
245.542.245
160.099.44
156

TABLO – 1 : Nüfusu 20.000 ve daha çok olan 294 İtalyan Şehrinde 1971 ve 1976 yıllarında kişi başında harcamalar (Liret)

İtalya’nın güneyindeki kentlerdeki harcamalar, kuzey ve merkez İtalyan kentlerine oranla belirgin olarak daha azdır. Harcamalardaki büyük farklılıklar nedeniyle, 148 güney kenti ile 146 kuzey ve merkez kentinin farklı regresyonları yapılmıştır. Sonuçlar burada sergilenmiştir;

POLİTİK ÖLÇÜMLER:

“Giunta”daki Sol Koalisyon (Yeni komünist ve sosyalist) Kontrolü

İtalyan kentleri, giunta ya da yönetim komitesi tarafından yönetilmektedirler. Bunlar şehir konseyinin kendi üyeleri koalisyonlarından oluşmaktadır. Sol koalisyon tarafından kontrol edilen bir giuntanın kontrol ölçüsü, eğer şehir bir sol koalisyon tarafından kontrol ediliyorsa 1, edilmiyorsa İtalyan Komünist Partisi (PCI) ve İtalyan Sosyalist Partisi (PSI) tarafından oluşturulmuş bir giunta bir sol koalisyon, ya da yeni fonksiyon kazanmış İtalyan Sosyalist Proletaryan Birlik Partisi (PPPSIUP) ya da bir veya daha çok sol kökenli bağımsız listeler.

Tablo 2 ve 3’de gösterildiği gibi; 1965-75 dönemi arasında 294 kentteki sol giunta sayısında belirgin bir artış bulunmaktadır. 22 Kasım 1964 yerel seçimlerini takip eden 1965 de; bu oran %20 (59 kent) iken, 7 Haziran 1970 yerel seçimlerini takip eden 1971’de bu oran; %25’e (72 kent) yükselmiş ve 15 Haziran 1975 yerel seçimlerinden sonra %28’e (81 kent) çıkmıştı.



Kuzey (N=80)
1965 1971 1975

Merkez (N=66)
1965 1971 1975

Güney (N=148)
1965 1971 1975
Tüm Kentler
(N=294)
1965 1971 1975

TABLO – 2: 20.000 ve daha çok nüfuslu 294 İtalyan şehrinde 1965, 1971 ve 1975 yıllarında giunta yönetiminin kompozisyonu (içeriği) (%)

* %1 den daha küçük değerler

Soldan kanattan sağ kanada doğru partilerin kısaltmaları:

PCI: Partito Comunsista Italiano (İtalyan Komünist Partisi)
PSIUP: Partito Socialista Italiano di Unita Proletaria (İtalyan Sosyalist Partisi ve İşçi Birliği)
PSI: Partito Socialista Italiano (İtalyan Sosyalist Partisi)
PSDI: Partito Socialista Democratico Italiano ( İtalyan Sosyal Demokratlar Partisi)
PSU: Partito Socialista Unitario (Sosyalist Birlik Partisi)
PRI: Partito Repubblicano Italiano (İtalyan Cumhuriyetçi Parti)
DC: Democrazia Cristiana (Hıristiyan Demokrat Parti)
PLI: Partito Liberale Italiano (İtalyan Liberaller Partisi)
PDIUM: Partito Democratico di Unita Monarchico (Monarşistler Birliği İtalyan Demokrat Partisi)
PNM: Partito Nazionale Monarchico (Ulusal Monarşist Parti)
MSI: Movimento Sociale Italiano (İtalyan Sosyal Hareketi)

Burada belirtilmelidir ki, bu analizde kullanılan sol koalisyon tanımı çok kısıtlayıcıdır. Sadece, PCI ve PSI ve solun küçük partilerinden oluşmuş giunta koalisyonları alınmış, PSDI (Sosyal Demokratlar) alınmamıştır. PCI ve PSI ile sadece merkez-sol partilerinden oluşan koalisyonlara Hıristiyan Demokratlar katılmamış ve bunlar “lay-left” (laik-sol) koalisyonlar olarak ikinci bir kategoride sınıflandırılmışlardır. 1975 yılında sola kayış, bu ikinci tip koalisyon sayılarında yüksek bir artış getirmiş, fakat daha sınırlı sol koalisyonlarda daha az bir artış olmuştur. Bu sebebin değişimi açıktır. 1975 öncesi sol koalisyonlar; bir başka değişle sadece PCI ve PSI tarafından oluşmuş olanlar, merkezin “kırmızı alt kültür” alanlarında sınırlı idi. Diğer bölgelerde; PSI, DC ile ya da küçük merkez veya merkez-sol partiler ile (PSDI ve PRI/Republicans gibi) merkez-sol koalisyonlar oluşturmuşlardı.









Parti Kombinasyonları: Sol Koalisyon
1965
1971
1975
PCI tek başına
4
3
4
PCI – PSIUP
10
17
0
PCI – PSIUP – Ind.*
0
3
0
PCI – PSIUP - PSI
20
32
0
PCI – PSIUP – PSI – Ind.*
0
4
0
PCI – PSIUP – PSI – Ind.* - Ind.*
0
1
0
PCI – PSI
24
7
77
PCI – PSI –Ind.*
1
3
0
PCI – PSI –Ind.* –Ind.*
0
1
0
PSI tek başına
0
0
0
PSI – Ind.* – Ind.*
0
1
0
TOTAL
59
72
81

TABLO – 3 : 1961’de 20.000 ve daha çok nüfuslu 294 İtalyan şehrinin 1965, 1971 ve 1975 yıllarındaki sol koalisyonların giuntadaki parti kombinasyonları

* Bağımsızlar Listesi

1975’de sola kayıştan sonra, PCI ve PSI pek çok kentte koalisyonlar oluşturabilmişler, bu da daha küçük merkez-sol partilerin bu yeni koalisyonlara ilgi göstermeleri ile olmuştu. Bu sürecin tipik bir örneği Milano’dur. 15 Haziran 1975 yerel seçimlerinden sonra, sempatik PSI Belediye Başkanı Aldo Aniasi, PCI’yı sol koalisyon kurmaya zorlamıştı. Bunu pazarlık masasında DC partisinin iki kritik muhalif oyunu çekerek yapmıştı. Bu koalisyon daha sonra PSDI’ye katılmış ve PRI tarafından dışarıdan desteklenmiştir. 1975 seçimlerinden sonra DC’nin toplam sol koalisyon sayısı artığından, artışın çoğunluğu sol-kanat koalisyonlarda idi. Bunlar, PCI-PSI-PSDI, DCI-PSI-PSDI-PRI koalisyonları idi ve bunlar sol koalisyonlardan biraz sağda olduğundan böyle isimlendirilmişlerdir. Politik bir değişle; bu İtalya politikasında PSI’nın bir esas parti olarak artan rolünü yansıtmaktadır.

Bu değişimi daha kapsamlı tanımlamak için 1971’den 1975’e kadar Kuzey İtalya’daki 80 şehirdeki sol koalisyonların oranının sadece %13’den %24’e yükseldiğini ve laik-sol koalisyonların oranının ise, %0’dan %24’e yükseldiğini söylemek mümkündür. Merkezdeki 66 şehir arasında, sol koalisyonların oranı %73’den %82’ye çıkmış, fakat sadece çok az sayıda laik-sol koalisyonlar oluşmuştur (%0 - %6). Güneydeki 148 şehirdeki laik-sol koalisyonların oranındaki artış %2’den %24 gibi oldukça yüksektir. Bu dönemindeki sol koalisyonların sayısı %10’dan %5’e düşmüştür.

Bu analizde; 1975 tarihindeki sol koalisyonların varlığı, 1976 yılındaki harcamalardaki regresyon eşitlikleri ve Tablo 5 ve 6’da gösterildiği gibi, 1971 ve 76 yılları arasındaki harcamalardaki değişiklik bir ölçüt olarak kullanılmamıştır. 1975 yılındaki giunta koalisyonun kontrolünde olduğundan 1976 bütçesini hazırlayan ve 1976 yılındaki uygulamayı yönlendiren bu koalisyondur.

POLİTİK FREKANSLAR İNDEKSİ:

Bu indeks; 1960, 1964 ve 1970 idari (komünal) seçimlerinin politik fraksiyon ölçümlerinin ortalaması alınarak oluşturulmuştur. Aşağıda formül kullanılarak her bir seçimdeki politik fraksiyon (bölünme/dağılım) indeksi hazırlanmıştır.
POLİTİK DAĞILIM = 1 – P i
P i = i’inci parti için oyların oranını,
N; bir kentte seçime giren parti sayısını göstermektedir. (Rae ve Taylor, 1970; Lieberson, 1969)

SONUÇLAR (BULGULAR)

Başlıca hipotezimiz olan ve sol kontrolü altındaki giuntaların 1976 da yüksek harcamalarında bir artış olduğu ve bununla ilişkili olduğu hipotezimizin sonuçlarını inceleyelim. Tablo – 4’te; 1971 ve 1975 yıllarında sol kontrolü altındaki “giunta” ile sıfır- sıralı ilişki katsayısı ile 1976 yılındaki kişi başına harcama kategorisi ilişkileri gösterilmektedir.

1975 yılında sol kontrolü altındaki “giunta”nın, istatistiksel olarak her bir harcama kalemi ile belirli bir ilişkisi bulunmakta, ancak en büyük ilişki 1975’te sol kontrollü “giunta” ile kişi başına eğitim ve kültür harcamaları arasındadır (r=0,41). 1975’teki sol kontrolün, 1976 yılındaki harcama ölçümleri ile 1971’dekinden daha yakın ilgisi vardır. 1971 harcamalarında sadece toplam genel ve işletme harcamaları, eğitim ve kültür harcamaları ile güçlü bir ilişki bulunmaktadır. Tablo – 5’te gösterildiği gibi; diğer bağımsız değişkenler ve 1975’deki sol kontrol üzerinde uygulanmış değişik harcama ölçümleri bu hipotezi güçlendirmektedir.



Ekonomik yoğunluk indeksi
Nüfus değişimi
1961-1971
Bağımlılık oranı 1971
Index of prevantence of the bourgeoisie, 1971
Politik fraksiyonlaşma indeksi, 1964–1970
Giunta daki sol kontrolü 1971
Giuntanın sol kanadı
1975
PC Genel kamu harcamaları 1976
PC eğitim ve kültür harcamalı
1976
PC sosyal servis harcamaları 1976
PC Ekonomik servis harcamaları 1976
PC
Toplam opreasyon harcamaları 1976
PC Kapital harcamaları 1976
PC Toplam genel harcamalar 1976
TABLO – 4 : 15 Ekim 1961 tarihinde nüfusu 20.000 ve daha çok olan 294 İtalyan kenti arasında sıfır-sıralı Pearsonian ilişki katsayıları

* p<0,10 *** p<0,01
** p<0,05 **** p<0,001

Per capita expenditures in lira


Kent Karakteristiği
Per capita expenditures for;
Genel Kamu
Eğitim ve Kültür
Sosyal ve Kentsel servisler
Ekonomik servisler
Toplam operasyon harcamaları
Kapital Harcamaları
Toplam Harcamalar
Sosyal ve Ekonomik Karakteristik









TABLO – 5 : 15 Ekim 1961 nüfusu 20.000 ve daha çok 294 kentte seçilmiş kent karakteristikleri arasında 1976 yılı harcama ölçümlerinin regressionları

* p<0,10 *** p<0,01
** p<0,05 **** p<0,001

a Bunlar standartlaştırılmış regresyon katsayılarıdır.

b Bağımlılık oranı güney bölgesi için seçilmiş değişken (proxy variable) olarak dikkate alınabilir çünkü bu iki değişken arasındaki kolerasyon katsayısı 0,76.


1975’deki sol kontrolün bütün harcama kategorilerinde güçlü bir etkisi olmaya devam etmektedir, ekonomik servisler dışında bütün diğer değişkenler kontrol edilmiştir. 1975’dekş sol kontrolün 1971’dekinden daha çok 1976 harcamalarında etkili olduğu görülmektedir. Bir başka değişle 1976 harcamalarını planlayan ve harcamaları yönlendiren giuntalar, önceki giuntalardan daha çok 1976 harcamaları üzerinde beklendiği gibi daha etkilidir.

Hipotezin ikinci bölümü; 1971 – 76 dönemindeki harcamalardaki artışla sol kontrolün bağlantısı olduğuydu. Bu dönemdeki harcamalardaki değişikliklere karar verebilmek için Tablo – 5’de görüldüğü gibi bir regresyon model uygulanmış fakat, her bir regresyona 1971 harcama ölçümleri uygun bir şekilde katılmıştır. Her bağımsız değişken için sonuç veren beta katsayısı, her bir değişken ile 1971 ve 1976 arasındaki harcamalardaki değişmelerin arasındaki ilişkileri göstermektir. Bu regresyonların sonuçları Tablo – 6’da gösterilmiştir.







Kent Karakteristikleri
Per capita expenditures for;
Genel Kamu
Eğitim
ve
Kültür
Sosyal ve Kentsel servisler
Ekonomik servisler
Toplam operasyon harcamaları
Kapital Harcamaları
Toplam Harcamalar
Sosyal ve Ekonomik Karakteristik









TABLO – 6 : 15 Ekim 1961 nüfusu 20.000 ve daha çok 294 kentte seçilmiş kent karakteristikleri arasında 1971 – 1976 yılları arasında harcama ölçümlerinin regresyonlarının değişimleri

* p<0,10 *** p<0,01
** p<0,05 **** p<0,001

a Bunlar standartlaştırılmış regresyon katsayılarıdır.

b Bağımlılık oranı güney bölgesi için seçilmiş değişken (proxy variable) olarak dikkate alınabilir çünkü bu iki değişken arasındaki kolerasyon katsayısı 0,76.

Bu tabloda görüldüğü gibi; sol kontrolün 1971 – 76 arasında harcamalardaki artışlarla da ilgili olduğu bulunmuştur. 1976 harcamaları için bulduğumuz sonuçlar ile tutarlı olarak, 1975 yılındaki sol yönetimin bu dönemdeki harcamalardaki her bir harcama kalemindeki değişmeler ile – ekonomik servisler hariç – güçlü bir ilişkisi bulunduğu saptanmıştır. Sonuçlar burada görülmemesine rağmen, 1971’dekinden daha çok 1975’deki sol kontrolün daha güçlü bir ilişkisi olduğu bulunmuştur. 1971’de sadece iki harcama kalemi belirgin olarak istatistiksel bir önem taşımıştır: Eğitim ve kültür harcamaları ile toplam işletme masrafları.

Kuzey ve Güney İtalya’daki harcamalar arasında daha önce bahsedilen farklılık nedeniyle; Kuzey ve Merkez İtalya’daki 146 şehir ile Güney’deki 148 şehir arasındaki sol kontrolün etkileri ayrı ayrı incelenmiştir. Tablo – 2’de belirtildiği gibi güneyde çok az sayıda sol koalisyon bulunmaktadır. 1976 harcamaları ile 1971 – 76 arasındaki harcama değişim sonuçları, diğer bütün şehirler arasında kuzeydeki 146 şehirde daha çoktur. Fakat, güneydeki 148 şehir arasında sol kontrolün etkisi olduğu hakkında hiçbir bulgu bulunamamıştır. Bir başka değişle; yukarıda tanımlanan sonuçlar, kuzey ve merkez şehirlerdeki sol kontrolün harcamalardaki güçlü kontrolü nedeniyle ortaya çıkmıştır. Aynı zamanda, 1975’deki giunta ile laik-sol koalisyonun yönettiği 1976 harcamaları arasındaki ilişkiler da incelenmiş ve Tablo – 7’de bir kısım ilişkileri gösterildiği gibi, 1975 yılında laik-sol koalisyonlar tarafından kontrol edilen kentlerde yüksek harcamalar yapıldığı bulunmuştur. Bir başka değişle; sadece PCI ve PSI’nin yer aldığı koalisyonlarda (merkez-sol partiler PSDI ve PRI değil) 1971–76 döneminde harcamalarını arttırmışlar ve 1976’da yüksek bir harcama yapmışlardır.

Ekolojik olarak merkez olanların yer aldığı indekse bakıldığında; Tablo – 4’de görüldüğü gibi, ekolojik merkez olma sürekli olarak her bir 1976 harcama kalemi ile güçlü bir sıfır-sıralama ilişkisi göstermektedir. Bu da, ikinci hipotezin (varsayımın) ilk bölümünün doğrulandığı sonucuna bizi ulaştırmaktadır. Metropoliten bölgeler arasında daha merkezi bir konumda olan kent daha çok harcama yapmaktadır. Tablo – 5’de görüldüğü gibi, diğer değişkenler kontrol edildiğinde bu sonuç doğrulanmaktadır.

Tablo – 6’da bu hipotezin ikinci bölümü için genel bir destek bulunmaktadır. Bu tartışma 1971–76 döneminde ekolojik olarak merkezi konumda olan kentlerde artan harcamaların nedeninin bu kentler tarafından üstlenilen artan merkezi fonksiyonlar olduğudur. Ancak bu delil o kadar güçlü değildir. 7 ilişkiden 4 tanesi daha önce tahmin edilen doğrultuda belirgin olarak ortaya çıkmıştır. Genel yönetim, eğitim ve kültür harcamaları arasında bir ilişki yoktur. Kapital harcamalar örneğinde bizim tahminlerimize karşıt bir ilişki söz konusudur.

Sonuç olarak, ekolojik olarak merkezi olan kentlerde, 1971 ve 1976 yıllarında daha yüksek bir harcama olduğu saptanmıştır. 1971 – 76 döneminde bu kentlerde bazı harcama kalemlerinde artış eğilimi bulunduğu belirlenmiştir. Bu nedenle, sadece sol kontrolün daha yüksek harcamalarda etkin olması değil, kentsel sistemde kentin oynadığı rol de önemli ve etken olmaktadır.

Ekonomik yoğunlaşma indeksine dönersek; Tablo – 4’deki tüm sıfır-sıralama ilişkisinin daha önceden tahmin edilen doğrultuda olduğu ve kapital harcamaları hariç istatistiksel olarak belirgin olduğu belirlenmektedir. Başka bir değişle; büyük şirketlerin, banka ve sigorta şirketlerinin merkezlerinin yer aldığı kentlerin 1976 yılında 1971’e göre daha çok kentsel harcamalarda bulunduğu söylenebilir.

Tablo – 5’te gösterilen regresyonda sadece 4 harcama kalemi bulunmaktadır – eğitim ve kültür, ekonomik servisler, toplam işletim harcamaları ve toplam genel harcamalar – ve bunların istatistiksel olarak belirgin betaları bulunmaktadır.

En güçlü etkinin ekonomik servisler ile olduğunu görmek, bir kentteki bütün kurumların, o kentin harcama kategorileri üzerinde en büyük etki yaptığını göstermektedir.

Metropoliten kentler arası hiyerarşi sıralamasında baskın olma özelliği ile, 1971–76 arasındaki harcamalardaki değişim arasındaki ilişki incelendiğinde; bunun sadece ekonomik servis harcamalarındaki artış ile ilişkili olduğunu bulunuz, diğer beta katsayıları istatistiksel olarak belirgin değildir. bu nedenle, bir kentteki ekonomik güç yoğunlaşma derecesinin bu indeks ile ölçülmesi sonucunda, ekonomik servislerdeki harcamalar üzerinde etkin olduğunu görmekteyiz. Dolayısıyla, belediye harcamalarının üzerindeki bu seçmeci etkisini yansıtacak şekilde üçüncü bir varsayım geliştirilmelidir. Sonuç olarak, nüfus artışının harcamalar üzerindeki etkisi incelenmiştir.

Tablo – 4’de; sıfır-sıralama ilişki katsayısı sürekli bir yapı göstermediğinden, diğer değişkenler kontrol edildiğinde bir sürekli yapı bulunabilir. İstatistiksel olarak, 1976 yılındaki 7 ilişkiden 4 harcama ile büyüme arasında belirgin bir negatif ilişki bulunmaktadır. 1971 – 76 arasındaki harcama değişimi üzerindeki büyümenin etkisini incelediğimizde; Tablo - 6’da görüldüğü gibi varsayımın bu bölümünü destekleyecek bir veri bulunmaktadır.


Sol Kontrol 1965
Sol Kontrol 1971
Sol Kontrol 1975
Solda istikrar 1965-75
Sola kayma 197 -75
Laik-Sol 1975
1976 Harcamaları a






Genel Kamu Harcamaları

***
0,14
*
0,09
****
0,20
**
0,10
***
0,16
*
-0,09
Eğitim ve Kültür

****
0,27
****
0,25
****
0,32
****
0,26
**
0,11

0,01
Sosyal ve Kentsel Servis

**
0,11
**
0,13
****
0,27
*
0,08
****
0,18

-0,02
Ekonomik Servis

0,02
0,04
0,05
0,05
0,01
-0,10
Toplam Operasyon Harcamaları
****
0,26
****
0,25
****
0,32
****
0,22
***
0,14
**
-0,10
Kapital Harcamaları

-0,02

0,05
***
0,14

0,01
**
0,10

-0,04
Toplam Genel Harcamalar

0,10
***
0,15
****
0,26
***
0,11
***
0,17

-0,05
Harcamalardaki Artış 1971-76 b






Genel Kamu Harcamaları

*
0,09

0,05
**
0,12

0,07

0,07

-0,02
Eğitim ve Kültür

****
0,20
***
0,15
****
0,19
***
0,14
***
0,14
*
0,07
Sosyal ve Kentsel Servis


0,04

0,03

0,03
***
0,17
***
0,17

0,02
Ekonomik Servis

0,03
0,04
0,07
-0,03
-0,03
-0,07
Toplam Operasyon Harcamaları
****
0,21
***
0,16
***
0,19
**
0,10
**
0,10

-0,01
Kapital Harcamaları

-0,04

0,04

0,00
**
0,10
**
0,10


-0,04
Toplam Genel Harcamalar

0,01

0,07

0,04
***
0,15
***
0,15

-0,05

Tablo – 7 : 294 İtalyan kenti arasındaki diğer değişkenlerle kontrol edilen harcama kalemleri ile yerel yönetimlerde sol kontrol arasındaki kısmi ilişkiler

* p<0,10 *** p<0,01
** p<0,05 **** p<0,001


1976’daki harcama ile büyüme arasında az bir ilgi olduğu, fakat harcamalardaki değişim ile herhangi bir ilgi bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Bağımlılık oranı ile, sıfır-sıralama ilişkisi içindeki harcama kategorileri arasında sürekli bir negatif ilişki bulunduğundan, burjuvanın hakim olması ölçüsü ve 1976 harcamaları arasında sürekli bir pozitif ilişki bulunmaktadır. Bu güçlü sonuçlar, Tablo – 5 ve Tablo – 6’da görülmektedir. Sonuç için varsayımlarımızdan ikisi için güçlü deliller bulmuş durumdayız;

a ....................................
b .....................................

VARSAYIM 1 :

1971 – 76 döneminde; sol tarafından yönetilen kentlerdeki harcamalardaki artış ile, daha büyük harcamaların oluşu tartışılmış, 1975 seçimlerinde solun seçilmiş olmasının bir ölçüt olarak daha büyük bir etki yaptığı söylenmiştir.
Buna ilave olarak;

VARSAYIM 2 :

1976 harcamaları ve 1971 – 76 dönemindeki harcamalardaki artış oranlarında, ekolojik merkez olma durumunu derecesi ile arasında güçlü etkiler bulunmaktadır. Öte yandan, ekonomik yoğunlaşma derecesi ile harcamalar arası varsayılan ilişki düzeyi sadece bir tip harcama kalemi için geçerli olduğu belirlenmiştir: Ekonomik servisler. Varsayıldığı gibi; 1976 harcamaları üzerinde büyümenin etkisi vardır ancak, harcamalardaki değişim üzerinde etkisi bulunmamaktadır.

SONUÇ:

1970’li yıllar, pek çok İtalya kenti için kriz yıllarıdır. Aynı zamanda bu yıllar, sol ve laik-sol koalisyonların İtalya’nın en büyük kentlerinin hemen hemen yarısında kontrolü eline geçirmesine şahitlik etmişlerdir. Bu durum İtalya politik tarihinde oldukça önemli bir olgudur. Bölgelerde yer alan büyük metropoliten kentler – ki bunların oldukça farklı politik kültürleri bulunmaktadır – birbirine oldukça benzer, yaklaşan bir yapıya doğru dönüşüm göstermişlerdir. Bu gelişimin önemi hakkında bir fikir edinmek için, sadece bir on yıl önce Napoli’nin güçlü bir monarşist ve yeni-faşist (neo-faşist) bir yönetimi bulunduğunu belirtmek gerekmektedir.

Bugün, Napoli ve Milano’nun geleneksel Kuzey-Güney oy verme davranışı farklılığından daha birbirine yakın bir oy verme davranışı içine girdiği söylenebilir. İtalya’nın ve kentlerinin sosyal ve politik yapısındaki bir dizi değişim tanımlayabiliriz, bu değişim, 1975 ve 1976 yerel ve ulusal seçimlerinde solun başarılı olmasına neden olan bir yapı olmuştur. Buna ilaveten, 1970’li yıllarda İtalyan kentlerinde bir bütçe krizi (mali kriz) olduğunu tanımlayabiliriz. Pek çok kentte yöneten giunta, kendi gelirlerini oldukça aşan harcamalarda bulunmuşlar, bu da pek çok kentin finansman açıkları dramatik artışlar göstermiş ve bu yüzden bu kredileri ödemek için harcamalar artmıştır. Sol koalisyonlar, yani PCI ve PSI’nin oluşturduğu koalisyonlar tarafından yönetilen giuntaların, 1976 yılında daha büyük bir harcama yaptıkları saptanmıştır. Bu harcamalar özellikle eğitim ve kültür konularındadır. 1971 – 76 döneminde, bu harcamalarda daha büyük artışlar olmuştur. Bu artış gene eğitim ve kültür harcamalarında daha çoktur.

Porcu; 1979’da, Bolonya şehrindeki sosyal servisleri vurgulayacak bu politikayı tanımlamaktadır. Fakat, sonuçlardan ortaya çıkan; Bolonya’daki sol-kontrollü giuntanın politikalarının diğer bütün sol-kontrollü giuntalar için geçerli olduğudur. Bilhassa 1975 ve 1976 yerel seçimlerinde seçilenler için bu daha geçerlidir. Bu durum, Tablo – 7’deki sonuçlardan açık olarak görülebilir. Sol kontrol ile 1976 harcamaları ve 1971 – 76 harcamaları arasındaki değişim arasındaki parçacı ilişkileri göstermektedir. Bu tabloda bir dizi ilgili değişken kontrol edilebilir. Sol kontrolün altı ölçümü sergilenmektedir;

i. 1965 yılındaki sol yönetim (kontrol)
ii. 1971 yılındaki sol yönetim (kontrol)
iii. 1975 yılındaki sol yönetim (kontrol)
iv. 1965 – 75 dönemindeki durağan sol yönetim (kontrol)
v. 1971’den 1975’e kadar sol yönetime doğru dönüşüm
vi. 1975’de giuntada yönetimde olan laik-sol yönetim (kontrol)

Sol yönetimin ölçütleri arasında genellikle güçlü bir ilişki bulunmaktadır. Laik-sol kontrol ölçütleri bunun dışındadır ve 1976 harcamalarının büyük bir kısmı ile, 1971 ve 1976 arasındaki harcamalardaki değişiklikler bunun dışındadır. Bu nedenle; 1975!deki sol kontrolün bir ölçütü yani, 1975 yerel seçimi ile yönetime gelen giunta sürekli olarak 1976 harcamaları ve 1971–76 dönemindeki harcamalardaki değişim ile güçlü bir ilişkileri bulunmaktadır. Bu; 1975 seçiminde iş başına gelen koalisyonların büyük oranda harcama yaptığının açık bir göstergesidir ve bu yüzden bütçe açıkları oluşmuştur. Kontrol ettikleri kentlerde yüksek bir sosyal servis sağlayabilmek amacı ile bunu yapmışlardır. Politik değişkenler ve kamu politikası hakkındaki daha önceki çalışmalar, politikalar ve harcamalar hakkında hiçbir ilişki bulamamışlardır (Fried,1971).

Bu çalışmanın sonuçları; buna karşıt olarak daha güçlü deliller sağlamıştır. Bizim yaptığımız daha erken bir çalışmada, 1965’deki giunta yönetiminin değişimi ve 1971’deki harcamalar arasında bir ilişki bulunduğu hakkında daha yoğun bir delil bulmuştur. Fakat bu analizde, kentsel sistemde bir kentin oynadığı rol bulunmuştur. Ekolojik merkezi olma ve ekonomik yoğunlaşma göstergeleri ölçülerek bu sonuç bulunmuştur. Bu etkinin açıklanması, giunta yönetiminin renklenmesinden daha açıklayıcı bir etki yapmıştır (Aiken ve Martinotti, 1978)

Politik değişkenlerin etkisi, burada gösterilen sonuçlar üzerinde çok daha güçlüdür. Bazı durumlarda, 1975 yılındaki giuntadaki sol kontrol ile harcamalar arasındaki ilişkiyi güçlendirmekte ve hemen hemen ekolojik merkez olma sırasına göre aynı, ya da, an azıdan onun kadar güçlü bir ilişki olduğunu göstermektedir.

Zamanla İtalyan kentlerindeki sol yönetim ile harcama ölçümleri arasında artan güçlü bir bağ olduğu anlamına gelmektedir. Bu çalışmanın kapsamının ötesinde olduğundan, yukarıda belirtilen örnek çalışmalardaki bazı durumlarda yeni sol yöneticilerin, işsizlik, yabancılaşmış ve zayıf gruplar gibi bazı marjinal grupların sosyal taleplerini karşılayacak servis düzeyini sağlamakta başarısız olduğu belirtilmiştir. Örneğin; Bolonya’da bile, yerel yönetimin “kırmızı” kültürünün kalbi olan bu kentte, 1977 hareketi sol yönetimin kendine bir saldırıydı.

Chubb (1980); Napoli’de yeni seçilmiş sol yöneticilerin benzer sorunları olduğunu anlatmaktadır. Bu nedenle, burada sunulan veriler sol yöneticilerin kontrol ettikleri kentlerdeki kamu politika önceliklerinde değişiklik yaptıklarını açıkça göstermektedir. Bu onların yeni kazandıkları kentlerdeki sorunları çözdükleri anlamına gelmektedir. Bir başka deyişle, bu sonuçlar hakkında ihtiyatlı yaklaşmak gerekmektedir, çünkü pek çok kentin sorunları o kadar büyüktür ki bunları çözmek için sadece mevcut harcamaları arttırmak yetmemektedir.

İtalyan kentlerinin fonksiyon ve sorumluluk alanının sınırlı olması, gelişmiş sanayi demokrasilerindeki pek çok kentte olduğu gibi, yerel yönetimlerin bu kentlerdeki en temel ihtiyaçlarını bile karşılama kapasitesinden uzak olduğu anlamına gelmektedir. Buna ilave olarak, mevcut işlevlere ayrılan harcamalara, kapital harcamalarından daha büyük öncelik verme politikası, kısa-dönem politikalara, uzun-dönem politikalardan daha çok önem verme anlamına gelmektedir. Bunun sonucu olarak da, pek çok kentin köklü sorunlarına bu tür politikalarla çözüm bulunmamasıdır.

1975 – 80 döneminde; bu sol giuntalardaki güçlüklere rağmen, seçmenlerin gözünde yeterli bir konuma geldiklerine dair bazı deliller bulunmaktadır. İtalya’nın en büyük kentlerindeki çoğu sol ve laik-sol koalisyonlara 1980 – 81 yerel seçimlerde ikinci bir beş yıllık vekalet verilmiştir ve en büyük kentlerde sola oy verenlerin oranında belirgin bir artış bulunmaktadır. Turin’in Komünist Belediye Başkanı (Novelli); Milano’nun Sosyalist Belediye Başkanı (Tognoli); ve Napoli’nin Komünist Belediye Başkanı (Valenzi); İtalya’da şimdiye kadar kaydedilmiş en büyük kişisel oyu almışlardır.

Büyük İtalyan kentlerindeki sol-kontrolü altındaki yöneticiler, daha organize olmuş, daha az rüşvetçi ve daha etken bir kent yönetimi oluşturmak üzerine açıkça büyük efor sarf etmişlerdir. Miras aldıkları yerel yönetim bürokrasisinin çalışmalarını kökten bir şekilde değiştirememişlerdir. Yeni idari yaratıcılıklar katmıştır. Bu nedenle bürokrasi ve ticari birliklerin, çıkar çevrelerinin önemli karşı çıkışlarını engellemişlerdir.

Sol yöneticiler tarafından bugüne kadar uygulanan en önemli kurumsal değişiklik, yerel mahalli konseyler oluşturulması yolu ile desantralizasyon politikası uygulamasıdır. Kanun böyle konseylerin ulusal düzeyde kurulmasına izin verdiğinden (en az 40.000 nüfuslu kentlerle sınırlı) ulusal ve yerel düzeyde sol tarafından güçlü bir şekilde desteklenmiştir. Bu kanun, yerel olarak uygulamalarda oldukça kapsamlı bir karar verme yetkisi vermekte ve sol tarafından yönetilen yerel yönetimlerin yerel yönetim konsüllerde (encümenlerde) en liberal ve temsili yapıya uyum gösterdikleri açıktır. Öte yandan, bu yerel konsüllerde (encümenlerde) gücün değişimi, gerçekte olduğundan çok daha sembolik olmuştur. Bu sol tarafından kontrol edilen kentlerde bile böyledir. Bu; son yıllardaki politik katılım için, baskıdaki düşüşte bir parça görülebilir ve bir parça da bu değişimlerin yerel yönetimlerin yeniden organize olabilmeleri için çok daha yoğun bir hareketin sadece küçük bir parçası olduğu gerçeğini gösterir (Evans ve Rizzi, 1978; Sernini, 1978)

Mahalle encümenlerinin politika ve planlama öngörmekten daha çok, sınırlama politikalarında en etken olduğu gözlenmektedir (Arsa spekülasyonunda ve kendi alanlarına servis götürülmesinde etken olabilir).

Kentlerin ekonomik sorunlarını çözmek için, sol-kontrollü giuntalar beklendiği gibi çok etkin olamamışlardır. Onların karşı karşıya kaldıkları ekonomik sorunların kökenine inmede merkezi yönetimler güçsüz kalmışlardır.

Kent yönetimlerinin rolü ve özellikle belediye başkanlarının oynadığı rol, artan bir şekilde ekonomik krizin kötü sonuçları ve eşitsizlikler arasında gözle görülür bir tampon vazifesi görmüşlerdir. Sol-kontrollü yönetimlerin ekonomik etkileri belirli bir ekonomik politika vermekten çok; daha iyi planlama, daha gözle görülür uygun kentsel yapı ve sosyal servisler ve daha çok ekonomik eylemler için akılcı bir çerçeve yaratmaktı. Bu sol-kontrollü başlıca güven, kısa dönemli yeniden dağıtıcı politikalar üzerine olmuştur. Bu politikalar; sosyal refah harcamaları, eğitim ve kültür harcamaları gibi yukarıda sunulan verilerde olduğu gibi kendini göstermiştir. Bu politikaların kısa dönemdeki niteliği, belirtmek gerekir ki, sol yönetimlerin karşılaştığı uzun dönemli ve köklü sorunlara cevap vermemektir.

Böyle bir araştırma, bizi ulusal ölçekte sağ tarafından kontrol edilen bir ülkedeki sol-kontrollü kentlerde yerel yönetimlere ilişkin bir sosyalizm geliştirme olasılığını gözden geçirmemize neden olmaktadır. En azından İtalya örneğinde, bu soruya belirgin bir cevap vermenin çok erken olduğu fakat, yerel sosyalizm yolunda daha kaydedilmesi gereken uzun bir yol olduğu, pek çok güçlük ve sınırlamalarla dolu olduğunu bu araştırma göstermiştir.

KAYNAKÇA:

· Aiken, Micheal and Guido Martinotti (1978), “Left Politics, the Urban System, and Public Policy: An Analysis of Municipal Expenditures among the 325 Largest Cities in Italy”
· Ahnsrom, Leif (1973), Styrande och ledande verksamhet I Vasteuropa (Stockholm: Ekonomiska Forskningsinstitutet)
· Allum, Percy A. (1973), Politics and Society in post-War Naples (Cambridge, Cambridge University Press)
· Bagnasco, A., (1973) “Il partito che controlla Polidia”, in Paolo Farneti (ed.), Il sistema politico italiano (Bolonga, Il Mulino), pp. 117-45
· Bocca, Giovanni A. And Walter G. Scott (1973), Gi indici di reddito a livello communale (Brecia, MB Editrice)
· Bondonio, P.V. (1976), “Un aspetto del dualismo”, Ressegna economica, 6
· Brosio, Giorgio (1975), “Composizione politica e comportamento di spesa degli eenti loali itaiani”, Economia Pubblica, 10 (October): 17-25
· Brosio, G., D. Hyman and W. Santagata (1978), “Gli enti locali fra riforma tributaria, inflazione e movimenti urbani: un contributo alla analisi del dissesto della finanza locale”, Quaderni delle Fordanzione G. Agnelli, Turin, 24: 31-2
· Brosio, Giorgio and Walter Santagata (1979), “Il elelo dell autonomia nel communicapoluogo”, Archivio di studi urbani e regionali, 10: 39-62
· Brosio, Giorgio, Mario Ferrero and Walter Santagata (1982), “In Search of an Electoral Cycle in Local Finance: The Italian Case”, paper presented at the Third Conference of The Council for European Studies, Washington, DC 29 April – 1 May 1982
· Cafiero, S. and A. Busca (1970), Lo sviluppo metropolitano in Italia (Rome, Giuffre)
· Chubb, Judith (1980), “Naples Under the Left: The limits of Local Change”, Comparative Politics, 13 (October): 53-78
· Chubb, Judith, (1981) “The Social Bases of an Urban Political Machine: The Case of Palermo”, Political Science Quarterly, 96 (Spring): 107-25
· Degli Esposti, G. (1966), Bologna PCI (Bologna, Il Mulino)
· Donolo, Carlo (1972), “Sviluppo ineguale e disregazione sociale”, quaderni Piacentini, 47 (July): 101-28
· Duncan, Otis D., W. Richard Scott, Stenley Lieberson, Beverly Duncan and Hal H. Winsborough (1978), “Seething Cities”, no. 267 (April): 28-33
· Elia, Gian Franco et al. (1977), La Partecipazione Tradita (Milan, Sugar Co Edizioni)
· Evans, Robert H. And Felice Rizzi (1978), “Local Autonomies, Regional Government and Metropolitan Areas in Italy”, The Review of Politics, 40 (January): 58-76
· Ferraresi, Franco and Pietro Kemeny (1977), Classi sociali e politica urbana (Rome, Officina Edizioni)
· Ferraresi, Franco and Antonio Tosi (1979), “Crisi della Citta e Politica Urbana”, in G. Graziano and S. Tarrow (eds), La Crisi Italiana (Turin, Einaudi)
· Fried, Robert C., (1971) “Communism, Urban Budgets and the Two Italies: A Case Study in Comparative Urban Governments”, Journal of Politics, 33 (November): 1008-51
· Galli, Giorgio (1966), Il bipartitismo imperfetto (Bologna, Il Mulino)
· Giarda, P. (1967) “Un analisi statitica sui determineti delle spese degli enti locali”, in Cesare Cosciani (ed.), Studi sulla finanza locale (Mila, Giuffre)
· Giarda, P. (1968) “Spese ed imposte degli enti locali: verfica empirica di un modello di comportamento”, Rivista di diritto finanziario e scienza delle finanze 27: 74
· Giarda P. (1974) La struttura delle spese negli enti locali (Calabria: Universita degli enti studi della calabria, Arcavacata di Rende)
· Giarda, Piero and Gianni Sironi (1967) “ Un Analisi statitica sui determinanti delle spese pubbliche degli enti locali del piano intercommunal milanese”, Rivista internazionale di scienza sociali 38 (Novemer-December): 571-85
· Ginatempo, Nella (1976) La citta de! Sud: territorio e claai sociali (Milan, Mazzotta)
· Good, Martha H. (1980) “The Italian Communist Party ad Local Government Coalitions”, Studies in Comparative Communism (summer-autumn): 197-219
· Hawley, Amos, H. (1950) Human Ecology (New York: Ronald Press)
· ISTAT (1962) IV Censimento generale dell’indutria e del commercio: 16 ottobre 1961 (Rome, ISTAT)
· ISTAT (1966) X Censimento generale della popolazione: 15 ottobre 1961 (Rome, ISTAT)
· ISTAT (1973) XI Censimento generale della popolazione: 24 ottobre 1971 (Rome, ISTAT)
· Lieberson, Stenley (1969), “Measuring Population Diversity”, American Sociological Review, 34 (December): 850-62
· Martinotti, Guido (1974), “Il referendum e la societa italiana”, Mondoperaio, 9 (September): 17-23
· Martinotti, Guido (1981), “The Illusive Autonomy: Central Control ad Decentralization in the Italian Local Financial System”, in L.J. Sharpe (ed.), The Local Fiscal Crisis in Western Europe: Myths and Realities (London, Sage)
· Pizzorno, Allessandro (1974), “I ceti medi nei meccanizmi del consenso”, in Fibio Luca Cavazza and Stephen R. Graubard, Il caso italiano (Milan, Garzanti), pp. 314-38
· Porcu, Sebastiano (1979), “Le Parti Communiste Italien et L’Administration Locale a Bolongne (1945-1977)”, Revue française de science politique, 29 (February): 33-52
· Pred, Allan (1977), City-Systems in Advanced Economies (New York, John Wiley)
· Rea, Douglas W. and Michael Taylor (1970), The Analysis of Poitical Cleavages (New Haven: Yale University Press)
· Siedelman, Raymond (1981), “Urban Movements and Communist Power in Florence”, Comparative Politics, 13 (July): 436-59
· Sernini, Michele (1978), “I comprensore nella politica di strtificazione instituzional”, in Marcello Barbo (ed.), Comprensore Ristrutturazione (Milan, Angeli)
· Sylos-Labini, Paolo (1972), Le classi in italia (Bari:Laterze)
· Tarrow, Sidney (1975), “Party Activists in Public Office: Comparisons at the Local level in Italy and France”, in Donald L.M. Blackmer and Sdney Tarrow (eds), Communism in Italy and France (Princeton University Press), pp. 143-72
· Tarrow, Sidney (1979), “Italy: Crisis, Crisis or Transition?” West European Politics, 2 (October): 166-86
· World Marxist Review (1977), “Experience and Problems of the Left Guintas in Italy”, Worl Marxist Review, 20 (October): 69-95
· Zandano, Gianni (1975), Saggi sulla spesa publica in Italia (Milan, Guiffre), pp, 3-42

Şehir ve Bölge Planlama & Tarihsel / Doğal Çevre Koruma Urban Planning & Conservation: Hocamız Prof. Dr. Metin Sözen Kültür ve Sanat Büyük Ödülü'nü aldı..

http://www.cekulvakfi.org.tr/

Hocamız Prof. Dr. Metin Sözen Kültür ve Sanat Büyük Ödülü'nü aldı..

Umutsuzluğa düşme gibi bir lüksümüz yok!

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın 2007 yılı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü’ne değer görülen Prof. Dr. Metin Sözen, “Birlikte olduğumuz kimliklerin varlıkları, bizi bugüne taşıdı” diyor. Sözen, ödülünü 18 Ocak’ta alacak

10 Ocak 2008 Perşembe
Aslı Onat

Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın 2007 yılı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü’ne değer görülen Prof. Dr. Metin Sözen, ödülünü 18 Ocak Cuma günü Ankara’daki Eski Türk Ocağı Binası’nda (Devlet Resim Heykel Müzesi) düzenlenecek törenle alacak. Türkiye’de doğal, tarihsel ve kültürel mirasın korunması ve tanıtılması amacıyla yıllardır yoğun çaba gösteren Sözen, TBMM Başkanlığı Kültür ve Sanat Danışmanı, Bilim ve Değerlendirme Kurulu Başkanı olarak yaptığı çalışmalarla çok sayıda ödül aldı. Metin Sözen, halen kurucusu olduğu Çevre ve Kültür Değerlerini Koruma ve Tanıtma Vakfı’nın (ÇEKÜL) başkanlığını sürdürüyor. Prof. Sözen ile ödülü ve 50 yıllık çabasını konuştuk. Aldığı ödülün bir ekip çalışmasının sonucu olduğuna inanıyor Sözen. Bu yüzden 2007 yılı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü’nü kazandığını Kültür ve Turizm Bakanı Ertuğrul Günay’dan aldığı telefonla öğrendiğinde, “Törene yıllardır birlikte çalıştığınız dostlarınızı da davet ederseniz sevinirim” sözünü duymak onu çok mutlu etmiş.
'Ödül vermekten korkarım’Kendisinin ödüller konusundaki düşünceleri şöyle: “Yıllardır çeşitli kurumların başındayım ve ödül vermekten çok korkarım. Bu kavramın Türkiye’deki siyasal dalgalanmalar, toplumsal değişmelerde zaman zaman çok zorlandığını gördüm. Biz ÇEKÜL’ü kurarken 'Türkiye’de birikimli, özverili kadrolar kimdir?’ sorusunu sorduk. Birlikte olduğumuz kimliklerin varlıkları, bizi bugüne taşıdı. Büyük yanlışlık içine düşülebilecek kentlerde, o kentlerin gönül vermiş insanlarıyla uzman kişileri birleştirerek yaptığımız çalışmalar, bence oralara verilmiş en büyük armağandır”. Bitmeyen enerjisiyle Anadolu’da gittiği kentlerde bazen gece yarılarına kadar süren toplantılara katılan, durmaksızın çalışan Metin Sözen’e şimdiye kadar hiç umutsuzluğa düşüp düşmediğini soruyoruz. Ekipçe umutsuzluğa düşmek gibi bir lüksleri olmadığına, yanlışların da değişebileceğine inanan Sözen, kültürel sürekliliği içi doldurulmuş bir kavram olarak düşünmediğini belirterek ÇEKÜL’ün yıllardır az laf, çok iş üretmesini buna bağlıyor:
Propaganda değil tanıtım“Zaman zaman büyük heyecanlarla başladığımız işlerin, somut sonuçlara varma noktasında siyasal dalgalanmalar, kültürel alışverişler, kaynakların kötü kullanılmasıyla nasıl umutsuzluğa itildiğine şahit oldum. O yüzden her umutsuzluğa düştüğümüz anda daha farklısını nasıl yaparız diye düşündüm. Yanlışlar da bir umudu aşılar. Ben yaşamımda hiç umutsuzluğa düşmedim çünkü toplumdan ve halktan hiç kopmadım.” Ayrıntılarına www.cekulvakfi.org.tr adresinden erişebileceğiniz Tarihi Kentler Birliği, 7 Bölge 7 Kent, Kendini Koruyan Kentler ve Sinan’a Saygı gibi kültürel çevre, doğal çevre, eğitim ve örgütlenme projeleriyle Anadolu’da sessiz bir devrim gerçekleştiren ama bunun 'propagandasını’ yapmaktan özenle kaçınan bir vakıf ÇEKÜL. “Vakfın bütçesi nereden geliyor?” diye soranların birikimli insanların özverili desteklerinin ne kadar değerli olduğunu görmediklerinden yakınıyor Sözen. Özel sermayenin bu çalışmalara desteğini ise kritik bir konu olarak değerlendiriyor. Ona göre projelere kaynak aktaran kurumlar, asla yapılan işin önüne geçmemeli: “Özel kesimle beraberliğin belli bir yöntem içinde olması, tanıtımla propaganda arasındaki ilişkiye dikkat edilmesi gerekiyor. Bu çok kritik ve ince bir çizgi. Kapı kapı dolaşarak bir şey istemenin ne kadar ağır ve yanlış olduğunu biliyoruz. O açıdan soğukkanlıyız ve onurlu davranmak zorundayız.”
'Anadolu’nun vefa duygusu en büyük ödül’
Hemen hemen yılın 300 günü Anadolu’da dolaşan Metin Sözen, ÇEKÜL olarak gittikleri her yerde ortak aklı bulduklarını söylüyor. Anadolu’nun kentlerini içtenlikle korumanın gizli mükafatları da bu gezilerde karşısına çıkıyor: “Beni belki de en çok mutlu eden, kentlerde benden gizli yaptıkları, bana ait işaretlerdir. Gezerken çocuk parkları, caddeler ve heykellere adımın verildiğini görüveriyorum birdenbire. Bana sorsalar hayır diyeceğimi biliyorlar. Zaten bunları vefa duygularından, kendiliklerinden yapmaları en büyük ödül benim için.”
Kaynak : http://sanat.milliyet.com.tr/detay.asp?prm=0,8714458&id=9946 Erişim 15.01.2008

KONYA ARASTA KESİMİ (2)

IX. KONYA TARİHİ KENT MERKEZİ VE ARASTA KESİMİ ANITSAL YAPILAR

IX.1. BEDESTEN VE HANLAR

BEDESTEN :

Günümüzde Karatay Lisesi’nin bulunduğu yerde, dokuz kubbeli bir Bedesten yer alıyordu. Yazıtına göre bu bina, Kanuni Süleyman zamanında 1538 yılında yaptırılmıştır [1]. Kadri Molla veya Kadri Çelebi diye anılan, Kanuni devri kazaskerlerinden biri tarafından inşa ettirilmiştir [2]. Bedesten, en yoğun ticari faaliyetlerin geçtiği yerdir. Evliya Çelebi, kargir, büyük demir kapıları olan ve kurşun örtülü kubbeleri bulunan bedestende zengin tüccarların çok kıymetli ticari mallarının bulunduğunu söyler. Aşağıda da açıklayacağımız üzere Uzunçarşı denilen Pazar yeri, buradan başlamakta ve civarı çeşitli esnaf dükkanları ile çevrili bulunmakta idi. Hemen yakınında Şerafeddin Cami ve karşısındaki Ebu’l Fazl caminin bulunuşu,burasını her yönden şehrin merkezi haline getirmiştir.

KAPAN HANI :

Karamanoğlu İbrahim Bey tarafından imaretine gelir sağlamak amacıyla yaptırılmıştır. İnşa tarihi, vakfiyesine göre Nisan 1454 (Şaban 868) dür. İbrahim Bey imaretine bitişikti ve yeri Alaaddin tepesinin doğusunda, bugünkü Kız İlköğretmen okulunun bahçesine rastlamaktadır. Selçuklu devri hanlarından Bizaniye hanının yanına yapılmıştır. Osmanlılar devrinde bu hanın ve avlusunun kapan olarak kullanıldığını, yiyecek ve içecek maddelerinin, pamuk, buğday vs. tahil ve benzeri metanın handa tartılıp, satıldığını sicillerden öğreniyoruz. Örneğin 12 Şubat 1571 (17 Ramazan ...) tarihli bir kayıt. Unkapanında tartılan undan ne kadar kantar resmi alınacağına dairdir. 1728 tarihli (1141) tarihli bir ferman “İbrahim Bey Vakfından Kapan hanından başka yerde me’kulat ve meşrubat, penbe ve sair meta’nın vezn olunmaması için gönderilmiştir. Kapan hanının bu sebeple, Konya’nın en işlek hanlarından biri olduğu anlaşılmaktadır. Örneğin, aşağıda sözünü edeceğimiz hanlar, yılda 3-5 bin akçaya kiraya verilirken “İbrahim Bey imareti evkafından Kapan Hanı” Kasım sonları 1570 (Evail-i Receb 978) tarihli bir sicilden anlaşıldığına göre yılda 18.000 akçaya kiraya verilmiştir. Bu han özellikle şehrin iaşesini sağlayan ticaret mahallini teşkil etmesi bakımından, civar köylülerin konakladıkları bir yer olmuştur.

SULTAN BAYEZİD HANI (KİREMİTLİ HAN)

Sicillerden Sultan Bayezıd hanı diye bir handan bahsedilmektedir. Bu hanın, Mevlana külliyesi yakınında olduğu ve Sultan II. Bayezıd tarafından inşa ettirildiği ve “Kiremdli Han” diye adlandırıldığı, Konya tarihi üzerinde araştırma yapanlar tarafından ifade edilmektedir. 24 Eylül 1641 tarihli bir kayıttan, Kiremidli Hanın Konya’da Mevlana külliyesine yakın bir yerde bulunduğu anlaşılmaktadır. Yapılı, tarihi nereye vakfedildiği kesinlikle bilinmemektedir.




ALACA HANI

Konya beylerbeyinden Mahmud Paşa tarafından Ekim ortaları 1576 tarihinde yaptırılmıştır. Bugün kalıntıları bulunmayan hanın, alt kat ve üst kat ile klasik Osmanlı hanları olduğu, bicil kayıtlarından anlaşılmaktadır. Vakfiyesinde, Aksaray kapası yakınında inşa edilidği belirtilmektedir. Ancak diğer sicil kayıtlarında Atpazarı kapısı civarında bulunduğu zikredilmektedir. Örneğin Temmuz sonlarnı 1630 tarihli bir zabıtta bir dükkanın yeri “Atpazarı kapısı dahilinde Keçeciler çarşusunda, bir tarafı Mahmud Paşa vakfı olan Alaca hanı...” diye tarif edilir.Aksaray ve Atpazarı kapıları, Konya sürunun doğu kısmında, birbirlerinden pek uzak olmayan iki kapıdır. Vakfiyesinde Akszaray kapısı yakınında diye yeri tarif edilirken, diğer sicil kayıtlarında Atpazarı kapısına göre anılması pek çelişkili bir durum değildir. Çünkü bu iki kapı arası tam bir ticaret mahallidir ve Keçeciler Çarşısı da, Mevlana külliyesi yakınından, Aksaray kapısından başlayarak Atpazarı kapısına doğru uzanır.

Bunlardan başka tahrir defterlerinde Nizamiye Hanı, Hoca Mezid Hanı, Kanara Hanı (Hayvan Pazarı Hanı) adları geçmektedir. Bunlar Selçuklu devrine ait hanlardır
ve incelediğimiz dönemde işletildiklerini gösteren sicil kayıtlarına rastlanılmaktadır.

Sicillerden Yeni Han, Han-ı Kirpas (Bez Han) Ümret Hanı, Has Yusuf Hanı gibi hanlara ait kayıtlar vardır. Herhalde adı geçen hanlar, yukarıda ayrıntılı bilgi verdiğimiz gibi büyük hanlar değillerdi. Zira bunlara ait mukataa kayıtlarında pek yüksek kira ücretlerine rastlanmıyor. Örneğin Han-ı Kirpas (Bez Han) 27 Ocak 1571 gününden itibaren bir yıla, açık artırma suretiyle 2500 akçaya Turhan b. Ahmed adlı birne kiraya verilmiştir. Yeni Han ise, yine aynı tarihte 50 filori (3000 akça)ya Hacı Emir mahallesinden Ali b. Yusuf tarafından kiralanmıştır.

Ayrıca, bu hanların yerlerini tespit etmek mümkün olmamaktadır. Ancak, şehrin ticaret ve sanat faaliyetlerinin geçtiği kesime, Uzunçarşıya yakın bulunmaları mümkündür. Bu hanlardan başka Mehmed Önder, Şer’iye sicillerine dayanarak XVI. Yüzyılın ortalarında Piri Paşa’nın azadlı kölesi Behram Ağa’nın Avlun Hanı denilen bir han yaptırdığını, Sultan II. Selim’in mevlana külliyesi yakınındaki imaretine bitişik inşa ettirdiği bu hana Kurşunlu Han da denildiğini yazmaktadır.

Bütün bu anlattıklarımızdan XVI. Yüzyılın sonlarında pek çok büyük vakıf hanın bulunduğunu ve özel mülk hanlarının varlığı da düşünülürse, han sayısının epey kabaracağını tahmin etmek yanlış olmasa gerektir. Nitekim Evliya Çelebi, XVII. Yüzyılın ortalarında Konya’da 26 han bulunduğunu yazmaktadır.

Hanlar, genellikle şehrin güney ve doğu tarafında toplanmıştır.

IX.2. ESNAF ÇARŞILARI VE PAZAR YERLERİ

Bütün İslam şehirleri ile birlikte Osmanlılarınkilerde de, esnaf erbabı sürüp gelen bir geleneğin etkisinde belli kurallara uyarak üretimde bulunur ve ürettiklerini kendileri pazarlarlardı. Genellikle aynı mesleğin mensupları, bira arada yan yana bulunan dükkanlarında çalışırlardı ve bulundukları sokağa kendi adlarını verirlerdi. Çarşı suk denilen bu yerler, her çeşit esnafın yer aldığı daha büyük çarşı ve pazar yerlerine açılır, hepsi birlikte şehre bir şekil verirdi. 1584 (992) tarihli Konya mufafasal tahrir defterinin başında yer lan Karaman vilayeti kanun-namesinin “Kanun-ı asesan-ı şehr-i Konya” bölümünden ve diğer belgelerden yararlanarak, Konya’nın çarşı ve pazarlarını bir ölçüde tespit etmek mümkün olabilecektir. Adı geçen kanun-name de nerelerde bekçilerin bulunacağı şöyle sıralanmaktadır. “Atpazarı kapusunda bir oturak, Haffafiye de bir oturak, Bedesten önünde bir oturak, Bit Pazarında bir oturak, İplik Pazarında bir oturak, Saraçlarda bir oturak, Kazzaslar (İpekçiler)de bir oturak, bir de gezer paspan”.

Evliya Çelebi, “Sipah Pazarı, sarracchanesi, tahte’l-kal’ası, nu’mur ve müzeyyendir”der. Çelebi’ye göre Konya’nın bedesteni ile birlikte XVII. Yüzyılın ortalarında 1900 dükkan vardır.

Yukarıda adları geçen Bedesten ve Atpazarı (Sipah Pazarı) nın yerleri saptanabilmektedir. Ortasında Bedesten ve Ebu’l Fazl camiinin bulunduğu ve Atpazarı’na kadar uzandığı sanılan büyük cadde Uzunçarşı idi. Haffaflar çarşısı, bugünkü postahanenin arkasından Hükümet konağına doğru gelen ve Uzunçarşı’ya açılan bir sokak olmalıdır. Zira, bir sicilde Haffaflar çarşısında Çarşamba Sultan Mescidi’nin bulunduğu yazılıdır. İbrahim Hakkı Konyalı, kısmen bugünkü Postahanenin yerinde Müstevff hazanının bulunduğu ve bitişiğinde Hoca Selman tarafından yaptırılmış bir darü’l-hadis’in yer aldığını, bu daru’l hadisin mescidinin Çarşamba Mescidi adlarıyla son zamanlara kadar ayakta kaldığını söylemektedir. Debbağ-hane, şehrin kuzeydoğusunda .... ..... yakınındaki mahaldir. Debbağlık akarsuyu gerektirdiği için, her şehrin olduğu gibi, bu meslek mensupları Konya’da da şehrin kenarında ayrı bir mahalle teşkil ederler. Tahrir defterlerindeki kayıtlarda, buradaki Kubbeli Mescid, Debbağhane mescidi olarak zikredilir. Debbağhane mahallesi, Aksaray kapısına yakınlığından dolayı Aksaray adıyla da anılmıştır.

Yukarıda sözünü ettiğimiz çarşılardan başka, maddi üretimde bulunan her iş kolu mensuplarının şehirde ayrı bir yer işgal ettikleri anlaşılmaktadır.
Örneğin, belgelerde, yukarıda sözünü ettiğimizin dışında Muytablar (Çul Dokuyucular), Çancılar, İğneciler, Çilingirler, Tekkeciler (Külahcılar), Cullahlar, Hallaclar, Bakırcılar, Demirciler, Kazancılar vs. gibi sanat erbabının ayrı çarşılarına ait kayıtlara rastlanmaktadır. Bunların hepsinin yerlerinin tebsit etmek mümkün olmamıştır.
Bununla beraber, örneğin, Ağustos 1628 tarihli bir belgede, Çancılar çarşınsında, Kürkçü hamamının su yollarının tamir edildiği; bir diğerinde aynı hamama yakın bir dükkan kiraya verildiği yazılıdır. Kürkçü hamamının Mevlana türbesi civarında olduğunu ve son yıllara kadar ayakta kaldığını biliyoruz. Çancılar çarşısının yerini tahmin etmek ve bu kayıtlara göre bir dereceye kadar mümkündür. Aralık ortaları 1628 tarihli tarihli bir sicilde Muytablar çarşısında, bir tarafı Kal_i atik hendeğine bitişik bir dükkandan söz edilmektedir. Zikredilen Kal’a-i atik iç kal’a denilen bugünkü Alaaddin tepesini çevreleyen surdur. Muytablar çarşısının, diğer sanat ve ticaret mahalleri gözönüne alınarak, İçkale’nin güneydoğusunda, Ebu’l Fazl camliine doğru bir tarafta yer aldığı söylenebilir. Diğer çarşıların da, birbirleri ile ilişkili iş kollarının birbirine yakın ve transit ticarete konu olabilecek memulat üreten esnafın Bedesten’e en yakın bulunmak üzere, ticaret kesiminde sıralandıklarını söylemek pek yanlış olmayacaktır.

Bütün bu verilerden sonra, sur kapılarının her birinin ticaret yeri olduğunu hatırlatarak, Konya şehrinin yoğun ticaret bölgesini, güneydoğu kesiminin teşkil ettiğini, daha açık bir sınırlama yapmak gerekirse, Atpazarı kapısı ve Mevlana dergahından Bedesten’e kadar uzanan kısmın esnaf çarşıları ve Pazar yerleri ile işgal edilidiğni, tüccarların konakladıkları ve mallarını depoladıkları hanların da bu kesimde yer aldığını söyleyebiliriz. Şehrin inşası için yapılan ticaretin, şehrin kuzeydoğusunda yoğunlaştığını, çünkü Karamanoğullarından beri kullanılan Kapanın burada yer aldığını görüyoruz. Diğer kısımlarda bakkal ve ekmekçi gibi dükkanların ve evlerde basit tezgahlarda yapılan üretimin dışında pek büyük sanat ve ticaret faaliyetinin geçmediği anlaşılıyor.

Tarihsel perspektif içinde şehrin gelişimi bu sebeplerle güney yönünde olmuş ve sanat ticaret faaliyetleri ile sosyal dinsel fonksiyonların bütünlenmesi nedeniyle büyük cemaat toplayan camiler de bu kesimde yer almıştır.


X. OSMANLI- TÜRK ÇARŞILARI ve KONYA TARİHİ KENT MERKEZİ ARASTA KESİMİ

X.1. GENEL KARAKTER ve YERLEŞİM (DOKU) ÖZELLİKLERİ :

Bu bölümde Konya ARASTA KESİMİ, İzmir, İstanbul, Bursa, Edirne ve Ankara Tarihi Ticaret Merkezleri incelenerek, saptanan genel karakterler özetle verilmiştir.

· KÜÇÜK YAPI ADALARI :

Osmanlı - Türk şehirlerinde, sadece dükkanlardan oluşan çarşılarda yapı adaları çok küçüktür. Bu özelliğe Konya Tarihi Ticaret Merkezi'nde de rastlıyoruz. Yapı adalarının çok küçük olmasının nedeni, uygun boyuttaki iki dükkanın bitişik olarak sıralanmasıdır. Genellikle 2 - 4 metre genişliğindeki dükkanların oluşturacağı adalar da 4 - 8 metre olacaktır. Bu adaların kenarlarında 5 - 7 metre genişlikte yollar bulunduğundan, bu bölgede yol alanı, yerleşim bölgelerine oranla daha çoktur. Genel olarak yol oranı % 50 olup, çoğu kez bu orandan daha da fazladır. İncelenen örnekler arasında 6 metreden daha geniş dükkana rastlanmamıştır [3] . Konya’da 538, 221, 537, 536, 219, 220, 215, 216, 217, 210, 209, 208, 205, 206, 207, 197, 196, 195 kadastral numaralı adalarda dükkan büyüklüğü ortalama 20 - 25 m2’dir.
192, 193, 194, 191, 190, 189, 186, 187, 188, 179, 178, 213, 212, 211, 202, 203, 204 200, 199, 198, 193 (Kapu Camii çevresi) kadastral numaralı adalarda dükkan büyüklüğü ise 10 – 12 m2’dir.

· TEK KATLI DÜKKAN DİZİSİ :

Tarihi çarşılarımızda, dükkanlar genellikle tek katlı olarak yapılaşmışlardır. Ancak zamanla ikinci ve üçüncü kat ilaveleri ile doku yapı yoğunluğu artmıştır. Konya kadastral haritaları üzerinde yapılan inceleme ve arazi çalışmaları bunu doğrulamaktadır. Bazen tek kata çok alçak bir ilave kat yapılmıştır. (Örnek: Edirne - Çilingirler Çarşısı, Ankara - Saraçlar Çarşısı)
FOTOĞRAF 6 : AĞAÇPAZARI KESİMİNDE TEK KATLI DÜKKANLAR

· DÜZ DAMLI DÜKKANLAR :

Osmanlı-Türk Dönemi Konya Tarihi kent Merkezi’nde en karakteristik yapı (dükkan tipi) düz damlı ve kirpi saçaklı tiplerdir. 19.yy. sonu ile 20. Yy. başlarında çekilen fotoğraflarda görülen bu tip dükkanlar geleneksel Konya sivil mimarisi ile (konut) benzerlik göstermektedir. Kerpiç ve toprak sıva ile inşa edilen dükkanların döşemeleri ahşaptır [4]. Düz dam kirpi saçaklarla çevrelenmiş, çatı suyu ise yağmur olukları ile sokağa akıtılmıştır. Bu tip dükkanların cepheleri katlanabilir ahşap kapılarla örtülüyordu. Daha sonra bu düz damlı dükkanların çoğunun üstü örtülerek, beşik çatılı dükkanlar haline dönüştürülmüştür.

Aşağıdaki fotoğrafta Kapu Camii çevresi Odunpazarı kesiminin fotoğrafında bu yapı tipleri görülmektedir.

FOTOĞRAF 7. KAPU CAMİİ ÇEVRESİ ODUNPAZARI ESKİ HALİ




· TONUZLU DÜKKAN TİPİ :

Oamanlı Döneminde, özellikle Kapu Camii çevresinde bulunan tonozlu dükkanlar, kesme taş kullanılarak yapılan, üst örtüsü tonozla tamamlanan karakteristik dükkan tipidir. 19. Yüzyıl sonlarına tarihlenebilen bu yapıların, taş ve tuğla gibi dayanıklı malzemeden inşa edilmiş olmaları, o dönemde Vakıflar İdaresi tarafından inşa edildiğini göstermektedir. Çatıları düz dam olarak inşa edilen bu dükkanlara sonraları beşik çatı ilave edilerek karakteristik nitelikleri bozulmuştur. Cephelerinde, giriş üzerindeki kemerlerden fark edilebilmektedir.


· İKİ KATLI DÜKKAN TİPİ :

Arasta Kesimi’nin genel karakteristiğini oluşturan iki katlı dükkan tipi, iki kategoride incelenebilir:
- 19. Yy. sonu ile 20. Yy. başlarında inşa edilen, döşemelerde metal putrel kullanılan ve metal aksamı oldukça fazla olan (metal kepenk, korniş, korkuluk, metal süslemeler vb) yapılardır.
- Betonarme ve yığma tuğla olarak yapılan dükkanlardır. Bu tip yapılar Arasta Kesiminde oldukça çok sayıda bulunmaktadır. 30-40 yıl önce inşa edilen bu yapılar, çarşının geleneksel niteliğini değiştirmiştir.

· ÜST ÖRTÜLÜ ÇARŞI DÜKKANLARI :

Aziziye camii ile Kapu Camii arasında bulunan kapalı çarşı dükkanları, günümüzde büyük değişikliğe uğramıştır. Bu dükkanlar, dış cephe özellikleri nedeniyle iki katlı görünüm vermektedirler. Ancak, zemin katların üzerinde küçük pencereleri bulunmaktadır. Bu dükkanların üstünün kapalı olduğu tarihsel belgelerden ve dükkan sahiplerinin anlattıklarından belirlenmiştir. Bu çarşının bir yangın sonucunda üst örtüsünün yandığı, ve kısmen yenilendiği belirtilmektedir [5]. Günümüzde üst örtüsü bulunmayan sokakta, sokağı aydınlatmak için yapılan pencerelerin halen mevcut olması bu kesimin üst örtülü olduğunun bir göstergesidir. Bu kesimde, geleneksel çarşının sokakları dükkan cephesinden yükselen duvarlar üzerine ahşap oturtma beşik çatı ile kapatılmıştı (ŞEKİL) Yükselen duvarda açılan pencerelerle sokaklar aydınlatılıyordu. Sokağı örten çatının saçağı ile dükkan saçağı arasında kalan aydınlatma pencereleri, sokak boyunca her dükkanın üstüne bir adet gelecek şekilde uzanıp giderken, yağmur oluğu da, sokak duvarıyla, dükkan saçağının birleştiği noktada çözümlenmişti. Her dükkan sınırlından sokak içine inen yağmur olukları ile yağmur sularının toplandığı, günümüzdeki mevcut yağmur oluğu kalıntılarından anlaşılmaktadır. Sokak üzerinin açılması, sokak duvarlarının dükkan duvarı haline dönüştürülmesi ve dükkan çatısının da sokak duvarı seviyesine yükseltilmesi ve dükkan iç yüksekliğinin arttırılması ile kapalı çarşı ortadan kalkmıştır. Kapalı çarşı sokaklarını örten ahşap oturtma beşik çatının üzeri tenekelerle kaplıydı.

· GÜNEŞ ve YAĞMURDAN KORUNMA :

Çarşılar, genellikle güneşten korunma önlemleri alınacak şekilde, asma ve sarmaşık cinsinden bitkilerle veya çeşitli malzemeden sabit saçaklarla gölgelendirilmiştir. Bazen de, geceleri dükkanı koruyan, gündüzleri de yarısı aşağı inen ve yarısı da yukarı kaldırılarak geniş saçak görevi gören kepenkler kullanılmaktadır.
Kapalı çarşılarda, özellikle bedestenlerde, az pencere yapılmasının bir sebebi de korunma ve güvenliktir. Konya çarşısında ise, her türlü gölge verici bir arada kullanılmakta, bu da görsel ve şekilsel kirliliğe neden olmaktadır. Ayrıca, kullanılan kumaş, branda vb malzemeler eskiyerek, yırtılarak çirkin görüntüler oluşmaktadır.

· DEPO, MAHZEN VE BODRUM KATLAR :

Geleneksel Konya Çarşı Kesiminde, yoldan bir basamakla yükselen zemin kat, esas kullanımın yer aldığı dükkan kesimidir. Depo ya da üretim için kullanılan bir üst kat ve bodrum ise geleneksel çarşılarda çok rastlanan yardımcı mekanlardır. Bu yardımcı mekanlara, döşemede açılan küçük açıklıklardan ve çok az kaplayan bazıları seyyar merdivenlerle ulaşılır.
Daha çok, küçük sanatlarla uğraşanlarda, hem imalata ve hem de satışa yarayan birçok dükkan içiçe bulunmaktadır (Örnek: Ankara - Demirciler Çarşısı, Sobacılar Çarşısı vb.). Konya’da, yer yer üçüncü kata çıkan (büyük kısmı izinsiz) depo ve müştemilat kullanımları bulunmaktadır.




· YAPIM TEKNOLOJİSİ VE YAPI MALZEMESİ :

Tamamen ahşap olan çarşılar olduğu gibi, taş (kagir) olanları ya da karışık bulunanları vardır. Genellikle ön kısımdaki tezgah, camekan vs. gibi kullanımlar hariç, dükkanlar yangına karşı korunabilmek için kagir olarak yapılmış; tuğla veya moloz taş, bazen karışık olarak, bazen de kesme taş teknikleri kullanılmıştır. Tonoz ve kubbeler genel olarak tuğladan örülmüştür. Kemer taşları kesme taş veya tuğladır. Çatı örtü malzemesi genellikle kiremit veya kurşundur.
Konya Tarihi Kent Merkezi, Arasta Kesimi’nde; taş, ahşap, kerpiç en çok kullanılan malzemelerdir. Son yıllarda yapılan yapıların bir çoğunda betonarme yapım teknikleri kullanılmaktadır. Bodrumu olan dükkanların, zemin katları taş duvarlarla inşa edilmiş, zemin üstü ahşap karkas, kerpiç veya tuğla malzeme ile örülmüştür. Cephelerde zaman zaman, ahşap kepenk ve ahşap saçaklar gözlenmektedir. Çatılar, ahşap beşik çatı ve kiremitle örtülmektedir. Yer yer geniş saçaklarla güneş ve yağmurdan korunmak amaçlanmıştır.
Kesme taş kullanılarak inşa edilen dükkanlar da bulunmaktadır. Vakıf malı olan bazı yapıların cephelerinde metal kepenkler ve süslemeler bulunmaktadır.
Geleneksel dükkanlarda zaman içinde görülen en önemli değişiklik dükkan cephesini örten katlanabilir kepenklerin yerini, demir kepenklerin ve örtülerin almasıdır.
Bu değişim çağdaş malzeme kullanımından kaynaklanmakla birlikte, katlanabilir kepenklerin işlevini karşılamayan ve dükkan birimlerinin özgün yapısını bozan yenilemelerdir. Beton kullanılarak yapılan eklenti ve onarımlar da yapıların özgün mimari görünümünü ve estetiğini bozmaktadır. Kesme taş veya ahşap karkas yapı teknikleri ile toprak sıvanarak (bağdadi sıva) inşa edilmiş, geleneksel cephe düzenini ve mimarisini koruyan, fakat onarıma gereksinimi bulunan yapılar, bakım ve onarım yerine kat yüksekliği ve dükkan metrekaresini arttırmak amacıyla yok edilmektedir.
Bu durumun en büyük nedeni çarşı için yer yer verilmiş 3 kat iznidir. Ancak, Koruma Amaçlı Plan’da tüm katlar iki kat olarak belirlenmiş ve yenilenmenin cazibesi ortadan kaldırılmaya çalışılmıştır. Zorlayıcı önlemlerle onarım çalışmaları son yıllarda çoğalmış, tarihsel doku kendi içinde onarılarak özgün halini kazanmaya başlamıştır.
Dükkan cephelerinde özgün malzeme olarak katlanabilir akordeon kapılar bulunmaktayken, günümüzde bu tiplere çok az rastlanmaktadır. Ahşap karkas, kagir, ahşap iskelet sistemli duvar yapım teknikleri günümüzde betonarme ve/veya yığma yapım tekniklerine yerini bırakmıştır.
Her dükkanın açıldığı sokakta, kendine ait, saçakla korunmuş vitrin / sergileme alanı bulunmaktadır. Bu vitrin düzeninin birbirinden bağımsız zamanlarda ve farklı zevklere hitap edecek şekilde oluşması karmaşık , zaman zaman dokuya aykırı bir sergileme mekanı haline gelmesine neden olmuştur.

X.2. ARASTA KESİMİNDE YAPISAL DURUM

X.2.1. ARASTA KESİMİ YAPI YAPIM TARİHLERİ :


- 0-15 yaş : Kısmen Konya Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu denetiminde , geleneksel malzeme ve yapım tarzı ile yapılaşmış yapılardır.
- 15-30 yaş : İmar planı kararı doğrultusunda, fakat denetimsiz, genel olarak üç kat ve daha yüksek olan yapılar,
- 30-60 Yaş : 1900’lü yılların başlarında inşa edilmiş neo-klasik yapıları içermektedir.
- 61 Yaşın üzeri : Son dönem Osmanlı mimari özelliklerini taşıyan yapılardır. 1700’lü yıllara kadar geriye gitmektedir.

X.2.2. ARASTA KESİMİ YAPI KAT ADETLERİ :

Yapı kat adetlerinin saptanmasında, tek katlı, iki katlı, üç katlı ve üçden daha yüksek katlı yapılar olarak gruplandırma yapılmıştır.

Bu çalışma yapılırken:
1. Yapım teknolojisi ve malzemesi açısından yapıların değerlendirilmesi,
2. Yapı kullanımları ile, kat adedi ve yapım sistemi arasındaki ilişkilerin değerlendirilmesi,
3. Yapım yılı ile yapı mimarisi arasındaki ilişkiler değerlendirilmeye çalışılmıştır.

KAPU CAMİİ GÜNEYİ : Bu kesimdeki yapı kat adetleri Larende Caddesi’ne doğru artmakta, cadde üzerinde dokuya aykırı kitle ve gabarilere (4-5 kata kadar) ulaşmaktadır.
KAPU CAMİİ KUZEYİ, DOĞUSU ve BATISI : Bu kesimlerde yapı kat düzeni, yer yer yenilenmekle birlikte, geleneksel karakterini koruyan 1 ve 2 katlı yapılardan oluşmaktadır. Ancak, yer yer (kaçak ?) üç kata çıkan parseller bulunmaktadır.

Zemin kullanım alanları sınırlı olduğundan, kat arttırma eğilimi bulunduğu, kaçak kat/çıkma, çatı arası vb mekan elde edildiği gözlenmiştir. Zemin kat üstleri; imalat, büro, depo ve benzeri amaçla için kullanılmaktadır.






























KAYNAKLAR

ALKAN, A., 1994, “KONYA Tarihi Kentin Planlama Sorunları”, Konya.
AYDIN, Ş., S., 1989, “Geleneksel Konya Çarşısının Karakteristik Özellikleri”, Yayınlanmamış Yük.Lisans Tezi, Selçuk Üniv., Mim.Fak.
BAYRAM, M., 1992, “Selçuklular Zamanında Antalya’da Ahiler”, Antalya IV. Selçuklu Semineri (Bildiriler), Antalya Valiliği Yayınları, S. 44- 49. Orkun Grafik & Ozan Ofset.
CEZAR, M., 1983, “Typical Commercial Buildings of the Ottoman Classical Period and the Ottoman Construction System”, Türkiye İş Bankası Cultural Pub., general Pub. No: 241, Art Series No:38, Çeltüt Mat. İst.
ÇUBUK, M., YÜKSEL, G., KARABEY, H., 1978, “Yapılanmamış Kentsel-Kamusal Dış Mekanlar”, Yapı Dergisi.
ERTEN, F.,S., 1940, “Antalya Vilayeti Tarihi”, İst.
EVYAPAN, G., 1971, “Merkez Kavramının Tarih İçindeki Gelişimi”, Mimarlık Dergisi, s.43-48.
GÜRAN, C., 1978, “Türk Hanlarının gelişimi ve İstanbul Hanları Mimarisi”, Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, İst.
HALICI F., (Derleyen) , “KONYA”, 1984, Seminer Bildirileri, Güven Mat., Ank.
ÖNDER, M., 1993, “Son Yüzyıl İçerisinde Konya’da Yıktırılan Selçuklu Eserleri”, Prof. Dr. Yılmaz ÖNGE Armağanı, Selçuk Üniversitesi, Selçuklu Araştırmaları Merkezi. Selçuk Üniv. Bas. Konya.
KARPUZ, H., 1999, “Konya’nın Tarihsel Kimliği ve Koruma Sorunları”.
KUBAN, D., 1986, “Anadolu-Türk şehri, Tarihi Gelişmesi; Sosyal ve Fiziki Özellikleri”, İst.
TUNÇER, M., 1999, “Ankara (Angora) Geleneksel Kent Merkezi Tarihsel Gelişimi”, CD Kitap.
TUNÇER, M., 1985, “A Research Within A Historical Perspective On Suluhan (The Hasan Pasha Inn) Its Transformation and Relations With The City Center Of Ankara” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, O.D.T.Ü. Mimarlık Fakültesi, Restorasyon Bölümü ile Şehir Planlama Bölümü Ortak Yüksek Lisans Programı.
TEKELİ, İ., 1979, “Mekan Organizasyonlarına Makro Yaklaşım; Türkiye Üzerine Bir Deneme”, ODTÜ Yay.
YUVALI, A., 1992, “Türkiye Selçukluları Döneminde Antalya’da Ticari Hayat”, Antalya IV. Selçuklu Semineri (Bildiriler), Antalya Valiliği Yayınları, S. 94-99. Orkun Grafik & Ozan Ofset.



[1] ERGENÇ, Ö., 1973, “1580-1596 Yılları Arasında Ankara ve Konya Şehirlerinin Mukayeseli İncelenmesi Yoluyla Osmanlı Şehirlerinin Kurumları ve Sosyo-Ekonomik Yapısı Üzerine Bir Deneme”, Doktora Tezi, A.Ü., DTCF, Yeniçağ Tarihi Kürsüsü.

[2] Yazıtında bu ad geçtiği gibi, 1580 (988) tarihli bir sicilde “Merhum Kadri Çelebi Bedesteni” diye sözü edilmekte ve 1584 (992) tarihli Karaman kanun-namesinde Kadri Çelebi’nin kimliği açıkça gösterilmektedir.
[3] ÖZDEŞ, G., 1953, a.g.e., S.9.
[4] AYDIN, Ş., S., 1989, “Geleneksel Konya Çarşısının Karakteristik Özellikleri”, Yayınlanmamış Yük.Lisans Tezi, Selçuk Üniv., Mim.Fak., S.80.
[5] AYDIN, Ş., S., 1989, y.a.g.e., S.86.

KONYA ARASTA KESİMİ (1)

KONYA
TARİHİ - TİCARİ KENTSEL SİT ALANI

ARASTA KESİMİ
(GELENEKSEL BEDESTEN DÜZENİ’ NİN KORUNACAĞI ALAN)
KORUMA AMAÇLI KENTSEL TASARIM PROJESİ

Doç. Dr. Mehmet TUNÇER
UTTA Planlama, Projelendirme, Danışmanlık Ltd.

I. KONU, AMAÇ ve YÖNTEM

Bu çalışmanın amacı; Konya Tarihi Kent Merkezi içinde önemli bir yer tutan “Tarihi-Ticari Kentsel Sit Alanı” / “ARASTA KESİMİ” nin (Eski Bedesten Düzeninin Korunacağı Alan) “Koruma Amaçlı Kentsel Tasarım Projesi’ nin hazırlanmasıdır.
Bu bölge, Konya Tarihi Kent Merkezi Koruma Amaçlı İmar Planı’nda “Kentsel Tasarım Alanı 7 – Geleneksel Çarşı (Arasta) Kesimi Yaya Bölgesi Projesi” alanı olarak belirlenmiştir. Bu kesim içinde aynı zamanda “Kentsel Tasarım Alanı 1 – Aziziye Camii Çevre Düzenlemesi” ve “Kentsel Tasarım Alanı 2 – Kapu camii Çevre Düzenlemesi” yer almaktadır.
Bu çalışma kapsamında, Konya Tarihsel Kent Merkezi ve onun içinde yer alan Arasta (geleneksel çarşı kesimi) Kesiminin tarihsel gelişim süreci ve günümüzdeki nitelikleri araştırılmıştır. Merkez, tarihsel gelişimi ve Osmanlı-Türk Kenti’nde çarşıların nitelikleri, kent içindeki konumları hakkında genel bilgi verilecektir.
Bu çalışmada; öncelikle yazılı kaynaklara başvurulmuş, çeşitli eserler taranmıştır. Eski resim, harita ve planlar incelenmiş; bu belgeler yerinde yapılan gözlem ve saptamalarla birleştirilmiştir. Konya’ya gelen seyyahların aktardıkları ile, yapıların konum ve yapım tarihleri ile, şehrin incelenen zaman kesitlerindeki fiziki görünümü ve ticaret merkezinin durumu açıklanmaya çalışılmıştır. Şehrin topografik yapısı, kadastral durum, yapıların konum özellikleri, mahallelerin nitelikleri gibi fiziki yapıyı oluşturan tüm öğeler incelenmiştir. Başlıca han ve ticari yapıların yapılışı, fonksiyon ve diğer yapılarla olan ilişkisi ve çevresel özellikleri, bilimsel kaynaklara dayanılarak açıklanmıştır.
Osmanlı- Türk şehirlerinde, ticaret merkezinin en önemli unsurlarından olan HAN, BEDESTEN ve ÇARŞI incelenmiş, Arasta Kesimi’nin oluşumu ve gelişmesi için gerekli olan koşullar, şehrin ekonomik yapısı göz önünde tutularak değerlendirilmiştir.
Bazı araştırmaların yardımıyla, doğrudan Şeri'ye Sicilleri'ne ve tarihi ticaret merkezi ile ilgili özgün kaynaklara ulaşılması ve değerlendirmeye katılması ile çalışma geliştirilmiştir. .


II. MERKEZ, İŞLEV VE NİTELİKLERİ

Bir şehrin mekansal yapısı, şehirsel mekana bağlı eylemler, bu eylemler arasındaki ilişki ve bunun şehir mekanındaki göreli yer seçimi olarak tanımlanabilir. Bir şehirdeki işlevler ise, şehrin toplumsal yapıdaki yerine bağlı olarak belirlenmektedir.
Şehirlerin belirli bir zaman kesiti içindeki mekansal yapısı, ekonomik yapıya, kültürel yaşantıya ve teknolojik düzeye bağımlı olarak oluşmaktadır.
Bir şehrin ekonomik yapısının, teknolojik düzeyinin, sosyal ve kültürel yaşantısının göstergesi olan en önemli kesimi "Ticaret Merkezi" dir. Osmanlı-Türk şehirlerinde köklü bir ticaret organizasyonu ve ticari yapı geleneği bulunmaktadır. Günümüzde, Konya dahil bir çok şehrimizin geleneksel ticaret merkezleri, bu geleneğin fiziki olarak günümüze kadar ulaşmış kanıtlarıdır. Bu ticaret merkezlerinin günümüzde yeniden düzenlenmesi, eski yapılara uyumlu yeni kullanımlar verilmesi gerekmektedir [1].
Kentler sadece insanların barınma gereksinimlerini karşılayan yapılardan oluşmazlar. Uygarlık türü, gelişmişlik derecesi, kültür yapısı ya da yönetsel yaptırımın etkisiyle, kentlerde bu gereksinimleri karşılayan, nitel ve nicel düzeyleri zaman ve mekanda farklılaşan bir çok yapılanmamış ve yapılanmış alanlar ve mekanlar oluşur. Kentlerde, toplumsal yaşamın bu yoğunlaşması sonucu, dinlenme, eğlence, kültür, eğitim, sağlık, ticaret, spor, yönetim, ulaşım, kamu hizmetleri, altyapı hizmetleri gibi gereksinimleri karşılayan özellikli uzmanlaşmış alan, yapı ve örgütlenmeler donatımları oluştururlar [2].

III. KENT MERKEZLERİ TARİHSEL GELİŞİMİ

III.1. ERKEN DÖNEMLERDE TÜRK ŞEHRİ MERKEZ KONUMU VE YAPISI

Osmanlı toprakları, Selçuklu ve Beylikler Dönemi’nde Türkleşen yerlere yenilerinin eklenmesiyle genişlemiştir. Osmanlı Dönemi’nde, Anadolu’da Türkleşme daha da güç kazanırken, şehirlileşme de büyük ölçüde gelişme göstermiştir.
Türkler, XIV. yüzyılın ortalarında Rumeli’ ye geçmiş ve özellikle XV. Yüzyılın başlarından itibaren Rumeli’nin önemli bir bölümünü Türkleştirmişlerdir. Osmanlı İmparatorluğu’nda Türk çarşı düzeni, Anadolu’dan başka Rumeli’nin de önemli bir bölümünde görülmekteydi.
Anadolu kentlerinde Türkleşme ve İslamlaşma sürecinde, bu sürecin hakim olduğu kentlerde genellikle üç temel öğenin hakim olduğu görülmektedir. Bu öğeler ; “Cami, Pazar ve Hamam” dır.
Caminin temel öğe oluşunda, Müslümanların kentleri, dinsel ödevlerle toplumsal ideallerin gerçekleştiği yer olarak saymalarının önemli rolü vardır. Kentin ruhani merkezi olan cami, yerleşme biriminin aynı zamanda siyasal ve dinsel merkezi durumundadır. Caminin yeri, İslam öncesi dönemlerin “Agora” sının ya da “Forum” unun bulunduğu alandır. Onun hemen yanında hanların, hamamların ve pazarın bulunduğu ticaret merkezi yer almaktadır [3] .
Türk şehrinde çarşı yeri için kaleye yakın bir alan seçilirdi. Kale sur bedenleri önünde insan / mal yoğunluğunun fazla olduğu kesimde çarşı kurulurdu. Bu kesim genellikle şehir merkezi olmaya aday kesimdir (Plan 2). Şehrin gelişip büyümesi ile çarşı kesimleri şehirlerde merkez kesimi olarak gelişmişlerdir. Kale duvarı yakınında çarşı kurulmasına, etrafı surla çevrili şehirlerde ve surla çevrili olmayan şehirlerde de rastlanmaktadır. Etrafı surla çevrili şehirlerde, bir iç kale yoksa, ya da kale şehir surunun bir köşesine yerleşmişse, çarşının şehrin merkezi bölümünde insan hareketine en uygun yerde geliştiği görülür [4] .
PLAN 1. ANKARA TARİHSEL KENT MERKEZİ / HANLAR BÖLGESİ



Temel biçimlenmesi, XIV. ve XVI. yüzyıllarda gerçekleşen ve bundan yüz yıl öncesine kadar eski özelliğini koruyan Türk şehrinde çarşı alanındaki ticaret yapıları; dükkanlar, hanlar ve bedestenden oluşmaktaydı (Plan 1).

III.1.1. BEDESTEN

Bedestenlerin özel bir yapı halinde biçimlenişinin başlangıcı XIII. yüzyıl sonlarına kadar gerilere gitmekteyse de, bunların çoğalma, ülke çapında yaygınlaşma, şehirlerde çarşıdaki merkezi yerini alma ve nihayet sadece bir dükkanlar topluluğu olmanın ötesinde bir takım fonksiyonlar da yüklenmeleri Osmanlı dönemindedir. Bu oluşum ve Türk şehrinin bedestenle ilgili karakteristiğinin belirginleşmesinde XV. ve XVI. yüzyıllar önem taşımaktadır [5] .
Hatta XVIII. yüzyıllarda bile bazı yerlerde yeni bedestenler yapılmıştır. Ancak, bunların sayısı fazla olmadığı gibi, daha önceki yüzyılların şehir ticaret alanları ve yerleşim düzeni sorununa bir yenilik ve değişiklik getirmemişlerdir.
"Bedesten" kelimesinin aslı, "Bezistan veya Bezzazistan" olup, bozularak Bedestan ya da Bedesten şeklinde kullanılmaktadır. Bez=Bezze: Kumaş ve savaşta ganimet olarak alınan eşya anlamına gelmektedir. Bedestenler, kumaş ve bez satılmak için yapılmış, daha sonraları kıymetli mallar ve antika eşya alım-satımına tahsis edilmiş kapalı çarşılardır. Türk çarşılarına özgü en tipik yapı biçimi bedestenlerdir [6] .
Bedestenlerin işlevleri ile birlikte Osmanlı ticari yaşamındaki yerleri aşağıda özetlenmiştir:
· Bedestenler yarı resmi bir ticaret kuruluşuydu,
· Devletle esnafın karşılıklı ilişkilerinde baş role sahipti,
· Bedestenler şehirlerde ticaretin ağırlık merkezinin düğümlendiği yerlerdi,
· Bedestenler ticari yaşamda; yapılarının mimari özelliğiyle, değerli ticaret mallarının güvenceye alınışının, ticari eylemler bakımından da, doğruluk ve kurumsal güvenirliliğin temsilcisiydi,
· Esnaf kuruluşları sözcülerinin en başta geleni “Bedesten Kethüdaları” idi,
· Bedestenler, “Lonca” ların devletle ilişki ve bağlantısında da önde gelen bir kuruluştu,
· Bedestenler, günümüz bankalarının kiralık kasaları benzeri gereksinimleri karşılardı,
· Bedestenler, kıymetli mallar borsası durumundaydı,

III.5.2. HAN VE KERVANSARAYLAR

Bir ülkeden diğerine, bir şehirden başka bir şehre, at ve develer üzerinde ticari mal nakleden kafilelere “kervan” (karban) adı verilmektedir.
Karayolu ve demiryolu taşımacılığının henüz gelişmediği eski çağlarda, eşkıya saldırısından korunmak için topluluk halinde seyahat etmek zorunluluğundan doğan bu kervanlara yolcular da katılırlardı. Sabah, şafakla beraber yola çıkan kervan, bir günlük yürüyüşten sonra; hayvanlarını dinlendirmek, yem vermek, sulamak, bozulan malları değiştirmek ve bir sonraki etap yolculuk için güç kazanmak amacıyla uyuyup dinlenmek üzere, kervanların bir günlük yolculuk mesafelerinde inşa edilmiş "Han" veya "Kervansaray" larda konaklarlardı[7] .

III.1.2. ÇARŞILAR

“Çarşı“ kelimesi “dört sokak” anlamına gelen, Farsça kökenli “Cihar-suk” kelimesinden oluşur. Alış veriş amacı ile oluşturulmuş ve genellikle iki tarafı dükkanlarla sınırlandırılmış sokak veya meydanlara çarşı denilmektedir. Çarşı her zaman yolun iki tarafındaki dükkanlardan oluşmayabilir. Tek sıra dükkanlardan ibaret çarşılar da vardır. İstanbul Süleymaniye külliyesindeki Tiryaki Dökümcüler çarşısı gibi..
Çarşılar dükkan adını verdiğimiz ticaret birimlerinden oluşur. Pazarlarda ise satılan meta bir gölgelik altında, korunmuş mekanlarda satışa sunulur. Çarşı, yerleşik bir geleneğin, Pazar ise göçebe bir geleneğin ürünüdür.

1. Üstü Açık Çarşılar :
· Bir başka yapı ile birlikte ve genellikle zemin katı kullanan tek sıra dükkan tipi,
· Bir başka yapı altında, açık ve kapalı dükkan tipi,
· Bir yol üzerinde karşılıklı iki dükkan tipi,


2. Kapalı Çarşılar : Üstü örtülü sokaklar ve bu sokaklarda sıralanan dükkan tipi;

3. Bedestenler : Üstü kapalı tek hacim halinde en basit tip;
n Ortasında revaklar bulunan etrafı dükkansız tip;
n İç ve dış kenarlarında dükkan olan tip;
n Ortası direkli, iç kenarında mahzen şeklinde odalar ve dışarıda da bir sıra dükkan bulunan tip.

IV. OSMANLI-TÜRK ŞEHİRLERİNDE TİCARİ FONKSİYONLARIN
MEKANSAL DAĞILIMI

Anadolu'da çok köklü bir ticari yapı geleneği bulunmaktadır. Bu gelenek çağlar boyunca, toplumun yaşantı ve görüşleri ile bağımlı olarak gelişmiş ve değişmiştir.
Antik Çağ; meydan ve sokakları ile dışa dönük bir kültürü yansıtır. Orta Çağ; Selçuklu Devri ve daha sonra Osmanlı Kültürü, sokak ve avlu düzeni ile daha çok içe dönük bir hayat görüşünün mekansal yansımasıdır. İç ve dış mekanlar adeta birbiri ile özdeşleşmiş gibidir [8].
Osmanlı - Türk Şehri örneğinde, bu bütünleşme çalışma yerleri için de geçerlidir. Sokak, ticari eylemlerin mekansal dağılımında temel bir öğe olarak görülmektedir. Esnaf grupları, özelliklerine ve lonca düzenine göre kendilerine özgü sokaklarda, giderek çarşılarda yoğunlaşmıştır .
Ancak, büyük ölçekli ticari yapıların (han, bedesten, hamam vb.) yakın çevre ile uyuşumu, birbirleri ve diğer yapılarla ilişkileri açısından bir planlama düzeyine erişilememiştir [9].
Ticari yapılar, belirli bir amaç için yapılmış olup, fonksiyon bakımından o zamanki verilerle uyum içindedirler. Ancak belirli bir tasarım düşüncesini ya da mimari düzen çabasını yansıtmazlar.
Şehir, merkez ve mahalleleri ikilisi ötesinde, bir mekansal organizasyon göstermemektedir. Bu bakımdan Selçuk ve Osmanlı Şehirleri benzerlik gösterirler. Selçuklu’larda organize mekan yaklaşımı, tek yapı ölçeğini aşamamış, külliyelerde bile eksik kalmıştır. Osmanlı Klasik Çağı'nda ise tek yapı mimarisinde büyük gelişmelerin yanı sıra, “Bursa Ekolü” deneyiminden sonra, külliyelerde başarılı ve ustaca organize mekanlara erişilmiştir. Ancak bu beceri, bir merkezin tümünü içermemiştir.
Osmanlı - Türk Şehir Merkezi'nin sabit göstergesi,"merkez camii" (cuma camii) ve "Bedestan"dır. Arı bir Osmanlı tipi olan "Bedestan", gerçekten çarşının odak noktası ise de Bedestansız şehir örnekleri de vardır.
Ticaret merkezi, bu iki yapının etrafında gelişir. Dükkanlar, bunlara yapışık veya ayrık düzende yerleşmişlerdir. Cami ve dükkan ikilisi, ticari ve kültürel fonksiyonların bir cins bileşimidir. Caminin yarattığı talep ile dükkanlardan elde edilen kar, caminin bakımı için vakıfa dönüşerek sürecin bütünlüğünü gösterir. Merkezin önemli yapıları arasında ilişki yoktur ve bir planlama bilinçsizliği söz konusudur .
Akdağ, açık pazarların en işlek olanlarına büyük şehirlerde değil, buralara yakın kasabalarda rastlandığını belirtmektedir. Bunun sebebi, büyük ticaret merkezlerinde bu devirde gelişen büyük hanlardan her birinin, bir ya da birkaç maddenin dağıtım yeri olarak ayrıcalık (imtiyaz) elde etmeleridir. Bu gibi şehirlerde genel pazarların kalmasına mülk sahipleri ya da vakıf idareleri, bu ayrıcalıklarına dayanarak engel olmuşlardır. Açık meydanlardaki pazarlar, bütün maddelerin alıcı ve satıcılarını daha geniş biçimde bir araya topladıklarından, hanların depoluk ve toptan alım, satım işleri çok daralmakta idi. Sadece, ot, saman gibi hayvan yemleri geniş bir yer kapladıkları ve fiyatça da çok düşük oldukları için, hanların bunları da tekellerinde tutmalarında kar görülmemiştir.
Canlı hayvan alım-satımı da gene bu tür açık pazarlarda yapılıyordu. Bu nedenle, Osmanlı-Türk şehirlerinde Ankara'da olduğu gibi "Samanpazarı", "Odunpazarı", "Koyunpazarı", "Atpazarı", "Balıkpazarı" gibi semtler yer almaktadır [10] (Plan 3).
Selçuklu devrinin kervan ticareti yerine, Osmanlılar Devrinde, artan tüketici kitleler önemli bir alış veriş canlılığı yaratmışlardır. Bu sayede şehirlerin toplayıp dağıtma işleri hareketli hale gelmiştir. Bunun sonucunda, önemli maddelerin elden ele devri Pazar hizmetlerini çok arttırdığı için, pazarlıkların kapalı yerlerde geçmesi halinde büyük kazanç sağlanacağı anlaşılmış olmaktaydı. Han içi alım-satım sisteminin bu işleme çok elverişli olması, depolama ve muhafaza kolaylığı, han yapımını teşvik etmiş olmalıdır [11].
Her han, bir tür malın kapalı pazar yeri olma görevini fermanla tekeline geçirdiği için, burada toplanıp perakendecilere ve esnafa satılan ticaret maddesi başka yerde pazarlanamaz ve toptan satışı yapılamazdı. Hanlar bu toplayıp dağıtma işini yaptıkları malın adını alırlardı [12].
Osmanlı Devleti'nde, şehirsel yerleşimlerin kendi tüketimleri için tarımsal olmayan üretim örgütleri vardı. Bu örgütler sadece şehre değil, şehrin merkezlik ettiği bölgeye de hizmet ediyorlardı. Şehirlerin bazısı da, hizmeti bölge dışına taşan yoğun üretim ile ülke ekonomisine önemli katkıda bulunabilecek tarzda bir sanat dalında ihtisaslaşmışlardı. Şehirde üretime katılanların hepsi, üyesi oldukları sanayi dalında, ekonomik, malı, idari ve sosyal fonksiyonları bulunan bir kuruluşun üyesiydiler. Osmanlı-Türk Şehirlerinin hepsinde yaygın ve güçlü bir esnaf kuruluşu olan LONCA SİSTEMİ vardı. Bu kuruluş ise gerçekte, 13. ve 14. yüzyılların Ahi hareketinin bir devamı idi [13] .
Osmanlı Devrinde “Lonca Sistemi" olarak oluşan bu sistemin yanı sıra, birçok zaviyenin de, daha eski zaviyelerin devamı olduğu görülmektedir. Zaviyelerin babaları ve onların müritleri, çevrelerini ekiyor, tarımla uğraşıyor, evler, ahırlar, Mescidler inşa ediyorlardı. Sonra da bu yapıların etrafında halk da yerleşmeye başlıyordu [14] . Ahi zaviyelerinin yerlerini alan sonraki zaviyeler ve Sultanların tesis ettikleri yeni zaviyeler [15] şehirlerin büyümesini etkilemiştir.

V. AHİLİK, LONCA SİSTEMİ ve TARİHSEL KENT MERKEZİ İLİŞKİLERİ

V.1. AHİLİK – ESNAF TEŞKİLATI

Ahi kelimesinin aslı Akdi bazen Akdidir. İşçi sınıflarını içine alan bir tarikattır. Üyelerinin hepsi sanatkardır, askerdir. İyi dövüşür, iyi ata biner, iyi silah kullanırlardı. İşsiz değillerdi ve hepsi bir sanat veya ticaretle uğraşırlardı. Sözcükte erkek kardeş, arkadaş, cömert, yiğit anlamına gelen Ahiliğin nerede ve kimin tarafından kurulduğu pek bilinmemektedir.
Ahilik bir esnaf teşkilatıdır. Başlangıçta debbağlar, saraç ve kunduracıları kapsadığı görülmüşse de, sonradan bütün esnafı kapsayan bir sosyal kuruluş olarak gelişmiştir.
Bilindiği gibi Türkler çok eski devirlerden beri sanayi ve ticaretle uğraşmışlardır. Çin’den başlayıp Avrupa pazarlarına ulaşan “İpek Yolu” denilen ticaret yolundan mallar genellikle Türk kervanları ile taşınırdı.
Emevi Arapları (661-250) Batı Türk ülkesini işgal edip (710-796) oraları yağma edince Türk ülkesinin düzeni bozuldu. Bunun üzerine mal sahipleri mal ve canlarını korumak için işsiz kalan işçileri bir araya toplayarak tek bir teşkilat kurdular. Koruyuculuk niteliğinde olan bu teşkilata “Gaziyan” adını verdiler.
Genç ve cesur kişilerden oluşan Gaziyan mensupları düzensizliği giderdiler. Düzen sağlanınca herkes tekrar mesleklerine döndü ve aralarında bir esnaf teşkilatı kurdular. Bu hareket Türk Ahiliğinin doğuşudur.
Ahilik ahlak ve dayanışma prensipleri üzerine oturtulmuş bir çalışmaya sahipti. Sır, Ahilikte başta gelen bir diğer prensip idi. Bu sır bir ehilden diğerine geçirilerek muhafaza edilirdi. Çoğunlukla derste öğretilmez, öğrenim ve görgüsünü tamamlamış kimselere hikaye yolu ve benzetişlerle sezdirilir, aşılanırdı. Ahilerin kendilerince kapalı, gizli olan bir çalışmaları olduğu anlaşılmaktadır. Ahi prensiplerine dair yazılı eser bırakmamış olmaları, prensiplerini genellikle sözle yayagelmiş olmaları bu görüşü kuvvetlendirmektedir. Üretimde standartlaşma, elde edilen malı pazara sürme, eşit mala, eşit fiyat ve kalite birliği sağlama hususlarında özel görüşleri vardır.
Evliya Çelebi her gezdiği yerde gördüğü debbağ ve saraçları Ahi Evran mensupları olarak gösterir.
İlmi ve dini bilgiler medreselerde verildiği için Ahiler bu müesseslerin yeterliliğini kabul etmişler, bunun için teşkilatlarında daha çok dayanışma ve sanatta yetişme hususlarına önem vermişlerdir. Bu sebeple bütün gayretler sanat erbabını zaviyelere başlamaya yönelmiş sanatkar gençlerin bir arada toplanmasına çaba sarf etmişlerdir. Bunlara ahlak ve toplum adabı öğretilmiştir. Diğer bir deyimle, gerekli şartlara sahip olan gençler, sanat terbiyesini ustalarından almışlar, zaviye de ve ocakta ise bu gençlerin hissi, edebi ve sosyal terbiyeleri ile meşgul olmuştur.
Ahi zaviyelerinde öğretmen, profesör, hakim, sözcü, vaiz, silah talimcisi, hattat, şair gibi görgülü ve bilgili kimseler de bulunurdu.
Anadolu’da Ahilerin en çok bulundukları yer Ankara olmuştur. Ahiler burada sayısız tabakhaneler ve kumaş tezgahları kurmuşlardır. Bununla beraber Kayseri, Sivas, Kırşehir, Denizli gibi şehirlerde büyük Ahi zaviyeleri de kurmuşlardır.
Selçuklu saltanatı yıkılıp yerine Beylikler kurulurken Ahi teşkilatı ve Ahiler varlıklarını sürdürmüşlerdir. Osmanlı devleti kurulurken Anadolu’daki Ahi, Baba ve Mevlevi tarikatları en faal devrelerini yaşıyorlardı. Bundan dolayı bu tarikat zümrelerinde bilhassa ilk ikisinin Osmanlı Beyliği muhitinde de eylemleri görülmekte idi.
Osmanlı Devletinin temeli atılırken bu büyük beylik Ahilikten ve Ahi reislerinin nüfuslarından istifade etmişti. Ahilerin bu nüfusu XIV. Yüzyılın ilk yarısına kadar sürmüştür. Osmanlıların kuruluşunda Ahi alayları ile bütün harplere katılan Ahiler, Orhan Gazi ve I. Murat devirlerinde geliştiler, Yıldırım Bayezıt Ahilere fazla önem vermediği için onlarda Yıldırım’a yeterince yardımcı olamadılar. Ancak Çelebi Sultan Mehmet devrinde gene yardımlarına devam ettiler.
Ahilik II. Murat devrinde devam etti. Fatih devrinde ise Ahilik geniş bir esnaf kahyalığı haline geldi. 16. Yüzyıldan itibaren Ahilik lonca teşkilatı olarak gelişti.
Ahlak Ahilikte başta gelen bir husustur. Ahiliğin bu yönünü taçlandıran altı şartı vardır. Bunlar “Açık-Kapalı” olarak ikiye ayrılır.
Açık olması gerekenler: Alın, kalp, kapıdır. Bunlar, başkalarının yanında yüzkarası olmamak herkese sevgi göstermek, kendine yapılacak müracaatları geri çevirmemektedir.
Kapalı olması gerekenler: El, bel, dildir. Bunlarda, kimsenin hukukuna el uzatması, kimsenin namusuna tecavüz etmemek, kimse hakkında dedikodu yapmamak, sır saklamasını bilmektir.
Daha birçok iyi yönleri olan Ahilik, mensupları üzerinde kurduğu kontrol bakımından da eşsiz bir kuruluştur. Ruhtan ziyade akla dönük olması Ahiliği yüceltmekte idi. Eğitim bölümünün bir safhasını teşkil eden sohbet alemleri ise milli terbiye, zerafet, adabı muaşeret ve kardeşlik öğrenimi ile geçen bilgi ve incelik taşıyan toplantılardı.
Görüldüğü gibi Ahilik teşkilatı kesin net prensipleri olan ve sadece ticaret yapmakla sınırlı kalmayan toplumun sosyal yapısını denetleyen çok yönlü bir örgüt olagelmiştir.

V.2. LONCA-ESNAF TEŞKİLATI

Selçuklularla birlikte gelen Uygur ve Orta Asya Türklerinde kökleri bulunduğuna inanılan Ahi teşkilatı XVII. Asırda Avrupa hayranlığına paralel olarak loncalara dayanmıştır. “Lonca” kelime olarak oda anlamına gelir ve Latince kökenlidir. Esnaf ve sanatkarlar kendilerine ait meseleleri görüşmek üzere bu odada toplanırlardı.
Önceleri hammaddenin ihtiyaç sahiplerine verildiği yere lonca deniyordu. Zamanla esnaf kuruluşlarına bağlı bulunanların toplantı yerlerine bu isim verildi. Daha sonraları da lonca, esnaf kuruluşlarının adı oldu. Loncalar başlangıçta tarikat havası ile sanatı birleştiren bir nitelikte iken, giderek tasavvufî yönünü yitirmiş, tamamen maddi bir meslek kuruluşu haline gelmiştir.
Loncalar devrinde sanatkar yetiştirilmesi, mal üretimi, bunun pazarlaması özel kayıtlara tabi idi. Gereğince yetişmeyen çırak, kalfa olamıyordu. Kalfa yeter bir seviyede sanata sahip olmadıkça usta olamıyordu. Aklına esen dilediği yerde dükkan açamıyordu. Sanat kurallarına uygun mal üretmeyenler cezalandırılıyor, bunda direnen sanattan alı konuyordu, sürülüyordu. Böyleleri memleketin hiçbir yerinde yeniden dükkan açıp çalışamıyordu. Önemli olan husus, gerek hükümet görevlilerinin kontrolleri gerekse esnafın kendi teşkilatı içindeki denetimi sonucu görülen aksaklıkların giderilmesinin çok kısa sürede gerçekleşmesi idi. Dolayısı ile ibret alma, ders alma vasfı kaybolmuyordu.
1727 yılından itibaren tekel ve imtiyaz anlamına gelen ve Türkçe bir kelime olan “Gedik” tabiri esnaf teşkilatlarına girmiştir. Nüfusu artan Gayr-i Müslimlerin baskısı ile çeşitli dine mensup kimseler arasında ortak çalışma şartları ortaya çıkmış ve imtiyaz fermanı olanlar ticaretle uğraşabilir olmuştur. Ancak bu fermanlar, mülk sahiplerinin kiralarını artıran, esnaf sayısının artırılıp, eksiltilmemesi, gediği (imtiyaz-tekil) olmayanların sanat ve ticaret yapmaması, münhal yerlerin çırak ve kalfalara verilmesi, dışarıdan esnaflığa kimsenin kabul edilmemesi şartlarında ihtiva ederdi.
Tanzimat’ın ilanından sonra yabancı devletlerle yapılan ticaret anlaşmaları, 1727 yılından beri gelen tekel usulünün kaldırılmasına yol açmıştır. Sebep olarak ticaretin gelişmesine mani olduğu gösterilmiş ve 17 Haziran 1867 günlü tüzükle sanat ve ticarette “Gedik” usulü kaldırılmıştır. Bununla birlikte padişahın emri ile bazı gedikler, emsal olmamak kaydı ile durumlarını muhafaza etmişlerdir [16].

VI. DEĞERLENDİRME ve SONUÇLAR

· Kent mekanının ve yapılarının oluşum ve biçimlenişi toplumların yapısal özellikleriyle doğrudan ilişkilidir. Kent merkezlerindeki büyüme ve bölgeleme değişimi hem kentleşmenin, hem de sanayileşmenin göstergesi olan etmenlere bağlıdır. Kentleşme hem “Mekansal Süreç”, hem de “Toplumsal Süreç” içeren bir olgudur [17].
· Mekan ve toplumsal yapıdaki değişikliğin ortaya çıkması ve süre gitmesi ekonomik gelişmelere bağlıdır ve ana etmen “Ekonomik” dir.
· Kent mekanındaki farklılaşmalar toplumdaki çelişkilerin yarattığı gruplaşmalara (sınıflara) dayanmaktadır.
· Toplumsal değişme ve gelişme, toplumun bütün kesimlerinde birden gerçekleşen bir süreçtir.
· Mekansal yapı ile toplumsal yapı arasındaki etkileşimin yönü toplumsal süreçlerden mekansal oluşumlara doğrudur.
· Toplumsal yapıdaki etkin güçler kentteki fiziksel alanlara, yapılara sahip olmaya çalışmaktadır. Bu olgunun kentsel biçimlenmeye olan etkisi özellikle MERKEZ ALANI’ nda görülmektedir.
· Türk şehrinde çarşı yeri için kaleye yakın bir alan seçilmektedir. Kale sur bedenleri önünde yoğunluğun fazla olduğu kesimde çarşı kurulmaktaydı. Bu kesim genellikle şehir merkezi olmaya aday kesimdir. Şehrin gelişip büyümesi ile çarşı kesimleri şehirlerde merkez kesimi olarak gelişmişlerdir. Ankara, Afyon, Tokat vb. şehirler buna örnek olarak verilebilir.
· Kale duvarı yakınında çarşı kurulmasına, etrafı surla çevrili şehirlerde ve surla çevrili olmayan şehirlerde de rastlanmaktadır.
· Etrafı surla çevrili şehirlerde, bir iç kale yoksa, ya da kale şehir surunun bir köşesine yerleşmişse, çarşının şehrin merkezi bölümünde insan hareketine en uygun yerde geliştiği görülür.
· Liman şehirlerinde çarşının konumlanmasında ve yer seçiminde iskeleye yakınlık büyük ölçüde etkili olmuştur. Liman şehirlerinin büyük bir kısmında, çarşı için, özellikle güvenlik bakımından sur, kale ya da kaleye benzer güvenli bir yerin varlığı önem taşımıştır. Antalya, Alanya, Sinop, Silivri, Gelibolu, Giresun değişik bakımlardan buna örnektir.
· Temel biçimlenmesi, XIV. ve XVI yüzyıllarda gerçekleşen ve bundan yüz yıl öncesine kadar eski özelliğini koruyan Türk şehrinde çarşı alanındaki ticaret yapıları; dükkanlar, hanlar ve bedestenden oluşmaktaydı. Bedesten hemen hemen çarşının en merkezi kesiminde yer alırdı. Çarşının büyüklüğüne göre cami sayısı artar, şehrin en büyük cami ya da camileri çarşıda yoğunlaşan kesimlerin yakınında konumlanırdı.




VII. KONYA TARİHSEL KENT MERKEZİ


VII.1. ŞEHRİN GENEL GÖRÜNÜMÜ VE YOL SİSTEMİ

Konya, Orta Anadolu steplerinin güneyinde, topografik şartlarının uygunluğu sebebiyle, en eski yol şebekesinin içinde yer almıştır. Bilindiği gibi, Anadolu’yu çaprazlama kateden eski yol, Osmanlılar zamanında Bursa’nın ekonomik bir merkez olarak yükselmesinden sonra büyük bir önem kazanmıştı. Bursa’dan başlayıp Kütahya-Karahisar-Akşehir-Konya-Adana’dan geçerek, Halep ve Şam’a ulaşan bu yol aynı zamanda, Konya’yı başta merkez İstanbul olmak üzere diğer Osmanlı şehirlerine bağlıyordu. Suriye’den Anadolu’ya gelen bir başka ticaret yolunun geçtiği Kayseri-Aksaray üzerinden Konya’ya bağlantılı idi. Osmanlıların Arap ülkeleri ile ilişkilerini sağladıkları bir başka yol da, Antalya-Alanya deniz yolu idi. Anadolu’nun yükte ağır ticari malları, karadan Antalya’ya getirildikten sonra, denizden İskenderiye’ye ve oradan çeşitli yönlere taşınıyordu. Antalya yolunun denetimi, Karaman Eyaleti ve dolayısıyla Konya tarafından yapılıyordu. Kısaca Konya, ticaret ağı içinde, hemen hemen her yönden gelen yolların geçtiği bir transit merkezi idi.

VII.1.1. SELÇUKLU DÖNEMİNDE KONYA ve TARİHSEL KENT MERKEZİ

Konya fethedildiği zaman şehir Alaaddin Tepe’sini çevreleyen surların içindeydi. Şehir surları tamir edildikten sonra tepenin kuzey eteğine saray, orta kesimine Ulu Camii (Alaeddin Camii) yapılmıştır. Yapı kalıntılarına göre tepenin kuzey tarafının müslüman Türklere, güney tarafının ise Hıristiyan halka ayrılmış olduğu söylenebilir. Türklerin bölümünde saray, hükümet, medrese, mescid, han, kahve ve hamamlar yapılmıştı. Hıristiyan mahalleleri ile Türk mahalleleri arasında bir duvar vardı
Hızla büyüyüp surların dışına genişleyen şehir, I. Alaeddin Keykubat tarafından (1221) daha geniş bir surla çevrilmiştir. Surların planlaması ve inşasında bizzat sultan ve emirleri görev almış, antik heykel ve kabartmalar adeta sergilenircesine surların ve kapıların üzerinde kullanılmıştır.
Charles Texier, bu surlar üzerinde her 30 metrede bir olmak üzere 108 kule yapıldığını, hepsinin üzerinde yaptıran vezir veya emirin adının yazıldığını belirtir. Bunun dışında derin bir hendek vardı. Surların üzeride geçit için kapı hizasında köprüler bulunuyordu. Surlardan dışarıya 12 kapı açılıyordu. Bu kapılardan dördünü bizzat sultan yaptırmıştı.
Diğerleri Aksaray, At Pazarı, Debbağlar, Ertaş, Fahirani, Halka Beguş, Meydan, Çeşme Kapısı adları ile anılıyordu. Bu isimler zaman içinde değişmiş olmalıdır.
Bu kapıların bazıları XIX. yüzyılın başına ait Leon de Laborde'un gravürlerinde açıkça görülmektedir. Dış surlara batı tarafta yeni bir İç Kale yapılmıştır. Dış kalenin bu bölümü Zindan Kale olarak adlandırılmıştı.


GRAVÜR 1. 19.YY SONUNDA KONYA (LABORDE'NİN GRAVÜRÜ)

Dış Kal’a Osmanlı Döneminde etkinliğini yitirmiş olmakla beraber yine de XIX. yüzyıla kadar sağlam kalmıştır. 1867 yılı yangınından sonra tekrar yapılan Kapı Camii ile Aziziye camii inşaatında Kal’a taşları kullanılmıştır. Kalenin son kalanları da 1887 yılında yapılan Konya Hükümet Konağı yapımında kullanılmıştır [18] . Böylece 12 kapısı ve 140 burcu olan görkemli Konya Kal’ası tamamen silinmiş, bedenlerini süsleyen figürlü taş kabartmalardan bazıları Konya müzelerine kaldırılmıştır.
Kent, XVI. yüzyıldan sonra bu surların dışına taşarak dört yönde hızla gelişmiştir. Özellikle, kuzeydoğuda Araplar, Sedirler; doğuda Türbe, güneyde Uluırmak, Lalebahçe, batıda Havzan ve Meram'a yayılmıştır.
Selçuklu Döneminde ticaret alanları ve çarşılar hakkındaki bilgiler sınırlıdır. Hayvan, mamul mallar ve tarım ürünleri surların dışında kapılara yakın pazarlarda satılıyordu. XIII. yüzyıla kadar çarşı, pazarlar Alaeddin Tepesi çevresinde iken, bundan sonra surların dışına taşınmışlardır. Buğday Pazarı kuzeyde, Kapan ve Odun Pazarı batıda, Bezezistan doğuda idi. Aksaray kapısı çevresinde ise at ve koyun pazarları bulunuyordu. Selçuklu Konya’sında belirlenebilen önemli bir ticari merkez de ”Uzun Çarşı” dır. Bu çarşının 1224’lerden itibaren var olduğu, Hatuniye Vakfiyesine dayanılarak bilinmektedir.
Selçuklu’lar Dönemi’nde çok önemli bir kültür merkezi olan Konya’da, bilimsel eylemlerin yoğunluğuna paralel olarak, pek çok mektep, darülhaffaz, darülhadis ve medrese açılmıştır. Bunlardan pek azı günümüze ulaşabilmiştir.
Konya’da inşa edilen medrese sayısı 25 olarak belirlenmiştir. Bu medreselerden; Altunaba bir bölümü ile olmak üzere, Sırçalı, Karatay ve İnce Minareli Medrese’ler belirli bölümleri dışında yenilenerek günümüze ulaşmışlardır.
En erken tarihli medrese İç kale’de inşa edilmiştir. Daha sonraki erken örneklere, şehrin doğu kesiminde, ticaret dokusu içinde rastlanmaktadır. Asıl yoğunluk ise kuzey-doğudadır. Tek yapı olarak inşa edilen medreselerin İç Kale etrafında, daha çok ana yollar üzerinde yer aldıklarını, konumları ve portal süslemeleri ile şehir içinde nirengi noktaları oluşturduğu söylenebilir.
XIV. yüzyıl Konya’sında 16 hanın bulunduğu da çeşitli kaynaklardan elde edilen bilgiler arasındadır. Bu hanlardan bir kısmı, çarşı ve pazarlar içinde yer almaktaydı.
Şehir içi hanlarının bazıları, tüccar hanları görünümündedir. Bu hanlar, Eski ve Yani Pazar çevresinde, şehrin doğusunda, bu günkü Gazi İlkokulu’ nun bulunduğu kesimde ve ayrıca Karatay Medresesi çevresinde yer almaktaydı.
Çarşı içinde tüccarların kaldıkları hanların bazıları şunlardır: Şekerciler, Pirinççiler, Vezir Ziyaeddin, Bedreddin Yalman, Demre Hatun, Altın Apa.
Konya şehrinin belirgin sınırları olmamakla beraber, oldukça geniş bir bölgesi çarşı (ticaret merkezi) olarak nitelendirilebilir. Selçuklu Dönemi’nde de Konya’da çarşının kesinlikle yerleşik alanlardan ayrı bir konumda olduğu tahmin edilmektedir.
Bu dönemde kesin çizgilerle ayrılamayan ancak farklı özellikler gösteren iki ana işlev bulunmaktaydı:
· İmalatçılar, yani belirli bir meta üretiminde bulunan esnaf,
· Ticaret erbabı,
Çarşı kesiminde dükkanlar, yani satış üniteleri çoğunlukta olup, bu yerlerin bir kısmında satışın yanı sıra üretim de yapılıyordu.
Konya’da hizmet erbabı da gelişmişti, Atpazarı ve Buğday Pazarı’nın Selçuk döneminde de bulunduğu bilinmektedir. Atpazarı, geniş bir alan istediği için sur girişinin (kapısının) hemen yanında yer almaktaydı.
Üretimle uğraşanlar, üretim eyleminin gereksindiği alet, edevat ve mekanları kullanıyorlardı. Örneğin, debbağlar, kasaplara, saraçlar da debbağlara yakın bir konumdaydılar. Genellikle, Pazar, şehir kapılarının hemen yakınında kurulurdu. Böylece dışarıdan gelenler ile kent sakinleri bu noktada buluşurlardı. Konya şehir, XII. Yüzyılın ilk yarısında Alaeddin Tepesi çevresinde surla çevrilmiş, veya harap surlar onarılarak güçlendirilmişti. Şehir pazarı 1190’da Alman Haçlıları tarafından yıkılmıştı. Ancak bu dönem sonunda ticaret süratle gelişmiş ve yeni çarşı-pazarlar kurulmuştur. Konya’nın bu dönemi için önemli bir bilgi kaynağı “Altun-apa Vakfiyesi” dir. Bu kaynağa göre 13. yüzyıl Konya’sında iki önemli çarşı bulunmaktaydı:
· Eski çarşı / Süq-i Atik,
· Yeni çarşı / Süq-i Cedid veya muhdes[19].

Eski Çarşı, büyük olasılıkla 1190’da yakılıp yıkılan çarşı olup, bir yandan canlanırken, bir yandan da yeni çarşı gelişmektedir. Altun-apa daha çok Yeni Çarşı da (Süq-i Cedid) dükkan yaparak medresesine vakfetmiştir. Bu kesimde 30 kadar, Eski Çarşıda da 15 kadar dükkan vardır.

618/ 1227 tarihinde Konya yeni bir sur içine alınarak, kent önemli bir yapı değişimine uğramıştır. Şehir kapısı yanında kurulan pazarı, oradan kaldırmak ve en az 500 metre uzağa götürmek gerekmiştir. Konya’da önceden mevcut olan iki “Süq” a bu dönemde üç adet daha eklenmiştir:

· Camii Pazarı (Süq’ül – camii)
· Süq’ül – gureba,
· Tiz-bazarı,
Camii Pazarı XIII. Yüzyıla ait bir vakfiyede geçmekle beraber, Aleaddin Camii çevresinde kurulan bir Pazar olmalıdır. Büyük bir olasılıkla Kale içindeki eski pazarın adı olabilir.

“Garipler Pazarı”, Konya surlarının dışında, şehir batısında Hoca Fakih çevresinde kurulan bir pazardır. Adı, XV. Yüzyıla ait vakıf tarihlerinde de geçmektedir.
“Tiz Pazarı” da ot pazarı olmayıp, daha hızlı alış verişlerin yapıldığı bir Pazar olmalıdır.

Çarşı kesiminde çeşitli esnafın ayrı ayrı çarşı ve pazarları bulunmaktaydı. Özellikle “Eski” ve “Yeni” çarşılar, birçok zanaat dallarını saf” lar halinde bünyesinde toplamıştı. Bu sanatkar (zanaat) çarşıları aşağıdaki gibi özetlenebilir :

· Atpazarı,
· Attarlar Pazarı,
· Kasaplar,
· Kavaflar,
· Külahçılar,
· Kuyumcular,
· Odun Pazarı,
· Buğday Pazarı,
· Pamukçular,
· Şekerciler,

Kaynaklarda adı geçen esnaf erbabının isimlerinden, Konya Çarşısı esnafı ile, öteki sanat (zanaat) sahiplerinin isimleri aşağıda verilmiştir:

Aşçı, Attar, Bakırcı, Bakkal, Berber, Bezzaz, Boyacı, Canbaz, Cendereci, Debbağ, Dellak, Demirci, Dokumacı, Dülger, Ekmekçi, Hallaç, Helvacı, Kağıtçı, Kasap, Kuyumcu, Mimar, Marangoz, Nakkaş, Nalbant, Natur, Neccar, Örücü, Saka, Saraç, Tacir, Terzi, Yamacı, Çömlekçi, Destici, Halıcı, Hattad, Hoşafçı, Keçeci, Mezarcı, Mücellit, Oymacı, Tesbihçi, Tuzcu [20].


Konya’nın Selçuklular Dönemi’nde gelişkin bir kent merkezi olduğu ve bunu daha sonra Karamanlı’lara ve Osmanlı’lara miras olarak bıraktığı söylenebilir.
Bu dönemde, çarşı kesimi Alaeddin Tepesi’nin doğu kesimidir. Pazarlar ise, eski Konya Kalesi’nin kapıları çevresinde yer almaktaydı. Alaeddin Tepesi’nin hemen doğusunda Bezistan, İplik Pazarı bulunmakta, kuzeyinde ise “Buğday Pazarı” bulunmaktaydı [21].






VII.1.2. OSMANLI DÖNEMİNDE KONYA TARİHİ KENT MERKEZİ ve ARASTA KESİMİ :

Osmanlı Döneminde XVI. yüzyıldan başlayarak, eski fonksiyonunu kaybettiği için yıkılmaya başlayan, ancak kalıntıları XX. yüzyıl başlarına kadar şehrin çeşitli yerlerinde görülen bir sur şehri kuşatıyordu (Harita 1).





HARİTA 1. KONYA SURLARI VE GİRİŞ KAPILARI



Bu sur, Selçuklular zamanında yapılmıştı. 12 tane kapısı sicillerde zikir edilmektedir. Bunlardan en önemlileri, büyük şehirler ve ülkeler arası ticaret yollarına açılmakta ve büyük bir olasılıkla şehir içindeki yol sistemi de, bu kapılara dayanmakta idi.

Şehrin güneyinde Sahib Ata Külliyesinin yakınında yer alan kapı, Larande (Karaman) Kapısı adı ile anılmakta idi ve Karaman-Adana yolunun şehre girişinde idi. Bugünkü Kapı ve Aziziye camilerinin arasında yer alan Atpazarı Kapısı, şehrin çevresindeki köy yolları ile bağlantılı idi. Mevlana Külliyesi’nin yakınındaki Aksaray Kapısı, Konya’yı Aksaray ve Kayseri’ye bağlayan yoldan adını almıştı [22].

Şehrin batı ve kuzey-batısındaki kapılar, Akşehir üzerinden Antalya ve İstanbul yönüne uzanan yolların çıkış yerleri idiler. Şehrin çevresindeki bağlar, Sille ve Meram gibi mesire yerleri ile bağlantı da buralardan sağlanıyordu.
Osmanlılar zamanında, merkezi bir imparatorluğun sağladığı otorite sebebiyle surlar eski önemlerini yitirmişlerdi ama, şehre gelen yolların giriş noktalarını yine bu kapılar teşkil ediyordu. Her kapısının çevresi, birer sanat ve ticaret kesimi haline gelmiş, dükkanlar ile buralarda çarşılar meydana gelmişti.

Vakfiyesinden ve diğer sicil kayıtlarından anlaşıldığına göre [23] Konya Beylerbeyi Mahmud Paşa, Aksaray kapısı yakınlarında Alaca Han adıyla anılan bir han yaptırmıştır. Alaca Han’ın Atpazarı kapısından başlayan Keçeciler Çarşısı olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim daha geç tarihli sicillerde Alaca Han’ın yeri, “Atpazarı kapısı dahilinde” diye belirtilmektedir.

Şehre giriş kapılarında ticari eylemlerin yoğunlaşması, diğer bir deyişle buraların alışveriş kesimi haline gelmeleri, Osmanlı öncesi devirlerin karakteristiğidir. Osmanlı öncesi bütün klasik İslam şehirlerinde bu özellik göze çarpar. Bunun iki nedeni olmalıdır. Birincisi, şehre gelenlerin (çevre köyler, yabancı tüccarlar) kolayca uğrayabilecekleri yerler oluşu; ikincisi de buraların özel bekçiler tarafından korunduğu için güvenilir alanları oluşturmasıdır.

Kapıların bu durumları Osmanlılar zamanında da devam etmiştir. Kapılar, özellikle yeniçeriler tarafından tarafından korunmuştur.
Şehir içi yol sistemine, şehre gelen yolların bağlandığı şehir kapıları; İçkale; cami, mescit, zaviye, imaret, bedesten, han, hamam gibi dini sosyal yapılar esas teşkil etmiş olmalıdır. Bu yapılar, konutlar arasındaki dar ve bazen çıkmaz sokaklara bağlıdır.

Konya’nın XVI. Yüzyıl sonlarında şöyle bir yol sistemi bulunduğu söylenebilir: Bedesten karşısında Ebu’l Fazl (İplikçi), yakınındaki camiler ile bir toplanma ünitesidir. Biraz kuzeydoğuda İbrahim Bey İmareti, Un kapanı ve Un hanı ile bunların çevresindeki Karatay Medresesi ayrı bir grup oluştururlar.
Güneydoğuda Mevlana Külliyesi, Selimiye Camii, Yeni İmaret, Kiremitli Han (Sultan Beyazıd Hanı) bir diğer önemli sosyal odak noktasıdır.

Hemen yakınında Piri Paşa Külliyesi (Piri Mehmed Paşa) vardır. Şehrin batısında yer alan ve günümüzde İnce Minare denilen Darü’l-hadis, Beyhekim Camii bu arada sayılmalıdır.

Bedesten ve çevresi, Uzunçarşı vasıtasıyla Atpazarı ve Piri Paşa Külliyesine açılır. Uzunçarşıya çıkan esnaf çarşıları, şehir içi trafiğin dağılma yollarıdır.


Mevlana çevresinden Atpazarı’na, yakınlığı sebebiyle, çarşı ve pazar olarak kullanılan sokaklarla ulaşılır. (Keçeciler Çarşısı vs. gibi) Bedestenden Unkapanı ve İbrahim Bey imaretine bir yol çıktığını, yapının kuruluş tarzı göstermektedir. Karaman-Adana yolunun Larende kapısından başlayan düz bir cadde ile Bedestene ulaştığını söylemek mümkündür.

Beyhekim Camii, İnceminare ve yakınındaki mescitleri, çeşme kapısından çıkan bir yol, Şeyh Sadriddin’e bağlıyordu. İç Kalenin Alaeddin Camii ile birlikte şehir trafiğinin yoğunluğunun dışında kaldığını Evliya Çelebi söyler. Şehrin yol sisteminin ana çizgileri bu noktalar arasından geçmekte idi. Bu ana yolların nasıl olduğunu saptama olanağı bulunmamaktadır.

Her mahalle bir mescit etrafında yerleşme birimi oluşturduğundan, kendi içinde ara yollara sahipti. Mescid’e ulaşan ara yollar, mescit vasıtasıyla ana yollara bağlanmış olmalıdır. Mahalle sokaklarının pek düzenli olmadığı bugünkü kalıntılara bakılarak söylenebilir. Bunun nedeni, mahallede asıl birimi evin teşkil ettiğinde aramak lazımdır. Osmanlı-Türk evi, duvarlara çevrilmiş, bahçesiyle, çeşitli kısımları ile başlı başına bir bütündü. Bu sebeple sokağa açılmak gereğini duymuyordu. Özel yaşamın geçtiği her evin bir bahçeye sahip oluşu nedeniyle, ayrıca kamuya ait nefes alacak mahallere ve ara sokaklarının düzenli olmasına, doğal olarak herhalde endişe duyulmuyordu. Yalnız ana yollar, topografik engellerin dışında, şehir sakinlerinden gelecek müdahalelerden korunuyordu.

VII. 2 . KONYA ŞEHİR GELİŞİMİ, NİTELİK VE SORUNLARI

Konya Tarihi Kent Merkezi ve Arasta Kesimi (Bedesten Düzeni’nin korunacağı alanlar) ticari, sivil ve tarihi yapıların bulunduğu alan, Alaaddin Tepesi'nin doğusunda kalan Selçuklu kenti içerisinde yer almaktadır. Alanın, büyük bir bölümünü Selçuklu ve Osmanlı Dönemi’nde de kullanılan kent merkezi oluşturmaktadır.

Tarihsel Kent Merkezi’nin Larende Caddesi doğusunda kalan kısmı, Selçuklu Surları dışında; fakat, 15-16. yüzyılda kent ya da çarşı olarak kullanılan merkez durumundaydı. Bu alanlar, Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde kentin esas ticaret alanlarını (geleneksel Konya çarşısını) kapsamaktadır. Günümüzde alanın batı kesimindeki mahallelerde bulunan konutlar da giderek ticaret alanına dönüşmektedir


FOTOĞRAF 2. 20.YY BAŞLARINDA KONYA ŞEHRİ


HARİTA 2. 20 YY BAŞLARINDA KONYA VE TARİHİ KENT MERKEZİ






Konya Çarşısı, Osmanlı döneminde kendine özgü fiziksel yapıya sahipti. Her iş kolu kendine ait bir sokak üzerinde eylemlerini sürdürüyorlardı. Çarşının merkezi Kanuni Bedesteni'nden başlayarak güneye doğru uzanıp Atpazarı'na varıyordu. XIX. yüzyılda çarşı, bugünkü sınırları içerisindeydi. 1869 yangınından sonra çarşının büyük bir bölümü Vali Burdurlu Ahmed Tevfik Paşa tarafından yenilenmiştir.



FOTOĞRAF 3. AZİZİYE CAMİSİ ÇEVRESİNDE BİR HANDA KONAKLAYAN KERVAN


Eski çarşıdan günümüze gelebilen esnaf ve sanatkarlar şunlardır:

Mustaflar, Çarıkçılar, Yorgancılar, Marangozlar, Demirciler, Attarlar, Tuzcular, Keçeciler, Sarraflar ve Debbağlar.

Osmanlı Döneminde inşa edilen ticaret yapılarının hiçbiri orijinal durumuyla günümüze gelememiştir. 1538 tarihli dokuz kubbeli "Konya Bedesteni" de yıktırılarak yerine Sanayi Mektebi (günümüzde Özel İdare yapısı) yaptırılmıştır. Buğday Pazarı ise 1901 yılında Vali Ferit Paşa tarafından yaptırılmıştır.

Yok olan ticaret yapıları ise şunlardır:

. II. Beyazıt'ın yaptırdığı Kiremitli Han,
. Behram Ağa'nın yaptırdığı Avlun Han,
. Mahmut Paşa'nın yaptırdığı Alaca Han,
. Kösem Valide Sultan'ın yaptırdığı Valide Hanı,
. Mustafa Paşa'nın yaptırdığı Bezirganlar Hanı,
. Kethüda Aslan Ağa'nın yaptırdığı Aslan Ağa Hanı,


tarihi kaynaklarda geçen hanlardır.

XIX. yüzyılda yaptırılan Mecidiye Hanı günümüzde de kullanılmaktadır. Arasta Kesimi Kentsel tasarım alanı içerisinde Mecidiye Han’dan başka Nakıpoğlu Hanı (Nakıp Hacı İbrahim Hanı) gibi, Geç Devir Osmanlı mimarisinin özelliklerini taşıyan hanlar bulunmaktadır. Geleneksel ticari dokunun önemli öğeleri olan Pazar Yerleri (Üzüm Pazarı, Ağaç Pazarı) yok edilmiştir. Aziziye Camii, Kapu Camii, Bulgurcu Tekkesi proje alanındaki mimari değeri olan önemli dini eserlerdir. Ayrıca alandaki en önemli sosyo-kültürel yapılardan biri de Ahmet Efendi Hamamı’dır. Tarihi Ticari Kentsel Sit Alan Sınırı’nın hemen güneyinde yer alan Sulu Han ve Kadınlar Pazarı da tarihsel değeri olan mekanlardır.

XX. yüzyılın başlarında kent merkezinin bu bölümünde yer alan dokuyu oluşturan dükkanlar genellikle tek veya iki katlı (yer yer üçüncü katlar da bulunmakta), kırma çatılı, cepheleri çıkmalı, ahşap kepenkli yapılar iken günümüzde yapılan onarımlar, kat ilaveleri ve yeni yapılanmalarla tamamen bozulmuştur.
Mevlana Külliyesi, Selimiye Camii, Kapu Camii ve Aziziye Camii çevresindeki esnaf çarşıları ticari ve sosyal odak noktasıdır.

VII.2.1. PLANLI DÖNEM :

1940’lı yıllarda halihazır haritaları hazırlanan Konya Kenti'nin, 1944 yılında ilk imar planı yaptırılmıştır. 1964 yılında İller Bankası tarafından açılan planlama yarışmasıyla elde edilen Nazım ve Uygulama İmar Planlarında kentin Konya-Ankara aksı doğrultusunda gelişmesi kararı verilmiştir.
1983 yılında onanan 1/25 000 ölçekli Çevre Düzeni Planı'na göre 2005 yılı nüfusunun 1.3 milyon olması hedeflenmiştir. Yeni Çevre Düzeni Planı yapım çalışmaları sürdürülmektedir.

Kent tarihi bir çekirdek üzerine kurulmuş olup, ticari ve sosyal donatılara bağlı olarak radyal ve düzensiz bir şekilde gelişmektedir.
· Kent merkezinde dar sokaklar üzerinde yüksek yapılanmaların başlaması,
güneşsiz ve sağlıksız mekanların artma eğiliminde olduğunu ortaya koymaktadır,
· Kent merkezi çevre yerleşmelere hizmet sunabilmekten uzaktır,
· Otogar ve geleneksel merkezi bağlayan ve batı-doğu yönündeki insan akımının doğal bir sonucu olarak, gelişeceği varsayılan yeni bir merkez ve bu merkez çevresinde yoğun yapılanma öngörülmüştür,
· Alaeddin tepesi ile, Mevlana Külliyesi aksı, yaya trafiğine ayrılmış, bu aksa paralel olarak, kuzeyinde ve güneyinde açılması öngörülen iki adet toplayıcı yol ile bir merkez ringi oluşturulması öngörülmüştür. Bu ring, ışınsal gelişen kentin, çevresinden geleneksel merkeze daha kolay ulaşımı sağlayacaktır.
· Tarihi Kent Merkezi'ni çevreleyen yollar geliştirilerek, merkez çevresinde ikinci bir ring oluşturulmuş, böylece bir anlamda, birinci ring ile ikinci ring arasındaki bölge, kent gelişme kuramına uygun, merkez için bir geçiş (gelişme) alanı olarak düşünülmüştür [24] .
· Bu planlama ve projelendirilme çalışmaları sonucunda; Arasta Kesimi’nin de ağırlıklı olarak yaya bölgesi olarak değerlendirilmesi gündeme gelmiştir.

Konya Kenti Merkezi İş Alanlarını, kentin idare merkezi olarak gelişen Alaeddin Tepesi ve çevresi oluşturmaktadır. Tarihi kent merkezinin yoğunlaştığı Türbe Mahallesi, kentin doğusunda dış kaleden, Bab-ı Aksaray (Aksaray Kapısı) 'dan geçilerek erişilen bir kesimdir.

Arasta Kesimi kuzeyinde Büyükşehir Belediyesi tarafından hazırlanan 1/200 Ölçekli Kayalıpark ve Hükümet Meydan Düzenleme Projesi bulunmaktadır. Alaeddin Tepesi ve Mevlana arasındaki ana caddenin yaya ağırlıklı düzenlenmesi sonucunda Arasta kesiminin çekiciliğinin artacağı ve daha da turistik bir nitelik kazanacağı düşünülmektedir.

Tarihi ticaret merkezi kuzeyinde, doğu ve güneyinde geleneksel kent dokusunun bozulmuş kesimleri yer almaktadır. Geleneksel konut dokusu üzerinde bir-iki katlı eski Konya evleri yıkılmakta, aynı sokak üzerinde 4-6 katlı yapılar yapılarak yoğunluk aşırı arttırılmakta ve eski kent dokusuna aykırı bir yapılaşma düzeni oluşmaktadır.
Eski Konya Evleri yıkılarak yoğunluk arttırılmakta, zemin % 80-90 oranlarında doldurularak, servis ve otoparktan yoksun kent parçaları üretilmektedir.

Geleneksel merkezde, bir yandan mevcut yol dokusu, bazı trafiğe açıp-kapama ve tek yön kararları dışında aynen korunurken, arttırılan kat yükseklikleri ile, Konya'nın tarihi çehresine önemli kayıplar getirmiştir.


VII.1. ARASTA / Geleneksel ÇarşI Kesİmİ ALAN KULLANIMI

Alaeddin Caddesi ve Mevlana Caddesi'nin güneyinde, İstanbul Caddesi'nin ağırlıklı olarak doğusunda geleneksel çarşı ve arastalar yer almaktadır. Bu kesimde yer alan, hanların birkaçı halen niteliklerini ve mimari özelliklerini kısmen korurlarken, büyük bir kısmı ya bütüncül olarak yenilenmiş ya da mekansal formu ve avlusu korunarak yenilenmiştir.
Beşik çatılı, tek katlı, kerpiç malzemeyle yapılmış ticaret yapılarında günlük ticaret (perakende) ve yer yer de toptan ticaret yapılmakta, Mevlana Külliyesi'ne yakın olan kesimlerde turizme yönelik geleneksel ticaret de yaygınlaşmaktadır.
PTT, Ziraat Bankası ve Hükümet Konağı (Valilik) güneyindeki çarşı ve arastalar ağırlıklı olarak giyim-kuşam, ayakkabı ve konfeksiyon üzerine yoğunlaşmıştır. Kapu Camii çevresinde kundura imalat ve tamircileri ile elektrik, yapı malzemesi satışı yapan küçük dükkanlar, derme çatma kulübeler şeklinde bulunmaktadır.
FOTOĞRAF 4. KAPU CAMİİ 19.YY SONLARI - 20.YY BAŞLARI


Geleneksel çarşıların güney kesiminde, Larende Caddesi'ne doğru ahşap ve metal el sanatları, üretim ve satış birimleri yoğunlaşmaktadır. Bu kesimdeki sokak isimleri de halen bu geleneksel nitelikteki zanaatların varlığını göstermektedir.











[1] TUNÇER, M., 1985, “A Research Within A Historical Perspective On Suluhan (The Hasan Pasha Inn) It’s Transformation and Relations With The City Center Of Ankara” Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, O.D.T.Ü. Mimarlık Fakültesi, Restorasyon Bölümü ile Şehir Planlama Bölümü Ortak Yüksek Lisans Programı (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi).
[2] ÇUBUK, M., vd., 1978, S.31.
[3] KUBAN, D., 1986, S.71.
[4] CEZAR, M., S.24.
[5] CEZAR, M., 1983, S.26.
[6] TUNÇER, M., 1985.
[7] ARSEVEN, C., E., “Türk Sanatı Tarihi”, S.472.
[8] TANKUT, G., 1973, “Osmanlı Şehrinde Ticari Fonksiyonların Mekansal Dağılımı”, VII. Türk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler, T.T.K. Yay., 9. Seri, 7/2 sayı, T.T.K. Basımevi, Ank., S.773-779.
[9] TANKUT, G., 1973, y.a.g.e., S.776.
[10] AKDAĞ, M., 1979, a.g.e., S.222.
[11] Akdağ, Selçuki Döneminde çok canlı ve birinci sıra oldukları halde, Osmanlı Döneminde gerilemiş ya da İmparatorluk ölçüsünde gelişmemiş bulunan şehirlerde, büyük hanların doğmamış olduğunu, buna karşın, bu Devirde önemleri artmış bulunan şehirlerde büyük hanlar kurulduğunu belirtmektedir. Birinci türdeki şehirlere, yani ticaret hayatı gerilemişlere örnek olarak Konya, Kayseri, Sivas örnekleri verilebilir, ikinci türdekilere ise, Tokat, Ankara, Afyon, Bursa, Edirne ve İstanbul Şehirleri örnek olarak verilebilir.
[12] Örneğin satılan meta un ise, o han "Unkapanı", sebze ise "Sebze Hanı", ya da "Sebze Kapanı", "Pamuk Hanı", "Pirinç Hanı", vb. isimler, bu maddelerin yüklerle gelip toptan satışlarının yapıldığı yerleri anlatırlar.
[13] ERGENÇ, Ö., 1977, “Osmanlı Şehrinde Esnaf Örgütlerinin Fizik Yapıya Etkileri” , Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920), I. Uluslararası Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi Kongresi, Tebliğler, Hacettepe Üniv., Metaksan Ltd. Mat., Ank., 1980, S.107.
[14] KUBAN, D., 1968, “Anadolu-Türk Şehri Tarihi Gelişmesi, Sosyal ve Fiziki Özellikleri Üzerine Bazı Gelişmeler”, Vakıflar Dergisi, Sayı 7, S.53-73.
[15] ZAVİYE : Kendini dine veren kişinin ibadetle ilgilenmek üzere çekildiği küçük tekke.
[16] AYDIN, S., Ş., 1989, S.18.
[17] TEKELİ, İ., 1979, S.19.

[18] ÖNDER, M., 1993, S. 170.
[19] AYDIN, S., Ş., 1989.
[20] ÖNGE, Y., 1988, Yüksek Lisans Ders Notları (Yayımlanmamış Ders Notları).
[21] BAYKARA, T., “Türkiye Selçukluları Devrinde Konya”, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Kültür Eserleri Dizisi 44.
[22] ERGENÇ, Ö., 1973, “1580-1596 Yılları Arasında Ankara ve Konya Şehirlerinin Mukayeseli İncelenmesi Yoluyla Osmanlı Şehirlerinin Kurumları ve Sosyo-Ekonomik Yapısı Üzerine Bir Deneme”, Doktora Tezi, A.Ü., DTCF, Yeniçağ Tarihi Kürsüsü, S.30-35.
[23] ERGENÇ, Ö., y.a.g.e, Ekim ortaları 1576 (Evasıt-ı Receb 984) tarihli vakfiyesi.
[24] ALKAN, A., 1994, a.g.e., 93-95 .